Долгови наспроти финансиски средства: Во што се разликуваат Македонците, Хрватите и Словенците?

Колку се задолжени граѓаните од земјите во регионот Адрија? На прв поглед, разликите меѓу земјите во регионот Адрија не се големи, но движењата во последните години откриваат интересни промени. Додека односот меѓу долгот и финансиските средства опаѓа во делови од Европа, некои земји во регионот се движат во спротивна насока.

Што ни кажува ова за финансиската положба на граѓаните и нивната задолженост? Истраживме како овој сооднос се менувал во последните години и како земјите од регионот Адрија се споредуваат со европскиот просек.

Што покажуваат официјалните податоци?

Пред да продолжиме, вреди да се напомене дека оваа анализа ги опфаќа земјите во регионот за кои се достапни меѓусебно споредливи податоци за финансиските сметки. Врз основа на овие податоци, гледаме дека Хрватска има најголем обем на финансиски обврски кај домаќинствата.

Кај сите земји, најголемиот дел од овие обврски се состои од банкарски кредити, при што станбените кредити и готовинските ненаменски кредити имаат најголемо учество. По нив следат одобрените и премолчените пречекорувања на тековните сметки и долговите по кредитни картички.

Сепак, дали апсолутната бројка за долгот ни кажува нешто корисно за реалното ниво на задолженост кај граѓаните на одредена земја? Не нужно. Разликите во бројот на жителите, големината на економијата и финансиските средства значат дека апсолутните бројки се недоволни за квалитетна споредба. Затоа, финансиските обврски мора да се разгледуваат во однос на големината на финансиските средства. Пред да го разгледаме самиот сооднос, вреди прво да се погледнат обемот и структурата на финансиските средства на домаќинствата во соодветните земји.

Кога се разгледува структурата на финансиските средства, може да се види дека депозитите го заземаат најголемиот дел во сите набљудувани земји. Нивното учество е особено високо во Словенија, каде што сочинуваат околу 43 проценти од вкупните финансиски средства. Интересни разлики се видливи во однос на сопственичките хартии од вредност. Хрватска има најмал удел, од околу 24 проценти, додека во Словенија сопственичките хартии од вредност сочинуваат околу 38 проценти, а во Северна Македонија дури 43 проценти од финансиските средства.

Сликата донекаде се менува ако кон сопственичките хартии од вредност се додаде пензиското осигурување односно средствата на домаќинствата што се чуваат во пензиски фондови. Ваквата споредба има посебно влијание врз Хрватска и Северна Македонија, со оглед на тоа што Словенија нема еквивалентен систем на задолжителни пензиски фондови. Во тој случај, уделот се зголемува на приближно 51 процент во Хрватска и 48 проценти во Словенија, додека Северна Македонија и понатаму предводи со околу 55 проценти.

Дури кога финансиските обврски ќе ги ставиме во релација со вкупните финансиски средства, добиваме показател што овозможува позначајна споредба меѓу земјите. Тој ни покажува кој дел од финансиските средства на домаќинствата одговара на финансиските обврски.

Тука сликата дополнително се менува. Во последните години, Хрватска отстапува од просекот на Европската Унија. До почетокот на 2026 година, соодносот меѓу финансиските обврски и финансиските средства за хрватските домаќинства се приближи до 27 проценти, додека во Словенија изнесуваше околу 21 процент. Соодносот порасна и во Северна Македонија, додека на ниво на Европската Унија во последните години се забележува постепено опаѓање.

Со други зборови, во Хрватска и Северна Македонија, финансиските обврски растеа побрзо од финансиските средства на домаќинствата во последните години. Едно можно објаснување за побавниот раст на финансиските средства може да лежи во нивната структура - конкретно, во релативно малиот удел на сопственичките хартии од вредност, кои нудеа најголем потенцијал за раст на средствата во набљудуваниот период. Трендовите во Словенија и во Европската Унија беа спротивни: финансиските средства растеа побрзо од обврските. Токму затоа овој сооднос е поинформативен од самиот износ на долгот, бидејќи ја зема предвид и другата страна од билансот на домаќинствата.

 

Сепак, повисокиот сооднос не мора да значи дека домаќинствата се финансиски поранливи. На него влијаат и структурата на финансиските средства, видот на задолжувањето, каматните стапки и приходите на домаќинствата. Со други зборови, истиот показател може да има различни импликации во земји со различна структура на средства и обврски.

Според тоа, податоците првенствено покажуваат дека финансиската состојба на домаќинствата во регионот не се развива подеднакво. Додека во некои земји финансиските средства се зголемуваат во однос на обврските, во други, во последниве години, е забележан спротивен тренд. Ова покренува пошироко прашање: што стои зад овие разлики и дали зголемената задолженост истовремено подразбира и поголем финансиски ризик за домаќинствата?