Табу што чини многу

Зошто ми е фокусот на клима-уредот додека се обидувам да ги завршам работните задачи?

Да ми кажеше некој пред неколку години дека најголем предизвик на работа ќе ми биде клима-уредот, веројатно ќе му речев дека е луд. Денес, меѓутоа, речиси секојдневно водам битка со термостатот, било да е лето или зима. Пет минути се смрзнувам, следните пет како да сум среде пустина. И цело време се трудам да останам фокусирана на работните задачи, да се сетам на зборот што ми исчезна од мислите и да не изгледам како штотуку да сум завршила кардио тренинг.

Добредојдовте во пери/менопауза, фаза од животот за која многу малку се зборува во деловното опкружување.

Валунгот не прашува дали сте во кревет на Салајка, на метро-станица во Западен Кенсингтон или на деловен состанок. Забрзан пулс, нервоза без причина, чукање на срцето и крвен притисок што лудува – тоа стана моето секојдневие. Во свет кој ја мери продуктивноста според бројки и исполнети рокови, ретко се мери она невидливото – силата што ми е потребна да се соземам кога мозокот ќе застане среде реченица, кога ненадејна жештина ќе го прекине разговорот со колегите или кога една непреспиена ноќ ја намалува ефикасноста повеќе од кое било „изгорување“ (burnout).

Додека се трудам да ја игнорирам „мозочната магла“ (brain fog), којa како нова најдобра другарка не се одвојува од мојот мозок, трагам по одговор: дали сè уште сум доволно продуктивна? Ги прашувам сите редом – другарки, доктори, Гугл, социјалните мрежи и Чат ГПТ, листам истражувања, читам текстови на таа тема, речиси панично и со надеж дека ќе најдам одговори. Од екранот ме погодува статистика, низ магла, директно во срце:

Повторувам во себе. Американската економија годишно губи 26,6 милијарди долари поради пери/менопауза.

Дали сега, по овој податок, чувствувам уште поголема вина отколку кога бев во блажено незнаење за економијата и само со симптомите? Да.

Дали воопшто треба да чувствувам вина? Не.

Па што да правиме, има ли решение, има ли идеи за решение и има ли волја за решение? Додека прашањата се множат со брзина на светлина, гледам зрак надеж — се појавува линк: „Дилојт“ го акредитираше првото пријателско пери/менопауза работно место  во Австралија. (Deloitte accredited as first peri/menopause friendly workplace in Australia).

Морам да дознаам повеќе: зошто компанија како „Дилојт“ ја вклучи оваа тема практично во својот деловен сиркулум? Ми беше важно да ги слушнам и приказните на вработените жени и мислењето на самата компанија.

Како може да успее застапувањето на промените

За рушењето на табуто за пери/менопаузата од личен агол, за „Блумберг бизнисвик Адрија“ зборуваше Џина, партнерка во секторот за ревизија и осигурување во „Дилојт Австралија“:

„Никогаш не мислев дека ќе разговарам за менопаузата на работа. Не сум зборувала за тоа ни со мајка ми. Кога ме поканија да се приклучам на програмата за коучинг за менопауза, љубезно одбив. Менопауза? Валунзи? Колку тоа може да биде лошо?

Се покажа, прилично лошо. Ноќе се будев во два часот, се потев како во сауна, срцето ми чукаше како да сум трчала маратон, а не можев повторно да заспијам. Зглобовите ме болеа како да имам 90 години. За време на состаноци потта ми течеше по лицето додека се обидував да изгледам прибрано и професионално. Како што се натрупуваа симптомите, менопаузата почна да управува со мојот живот.

Најлошото не беше физичкото, туку губењето на самодовербата. Од жена која сака предизвици станав некој што ги избегнува, убедена дека сум ‘при крај’ со кариерата на 50 години. На крајот решив да пробам со хормонска терапија. За еден месец, 95 отсто од симптомите исчезнаа, анксиозноста се повлече и повторно се чувствував како јас.

Долго време менопаузата беше табу тема, но времињата се менуваат. (Откако се приклучив на групниот коучинг и учествував во Menopause Cafes) отворените разговори со колешките ми донесоа огромна корист. Ако мојата искреност може да му помогне на некој друг, горда сум на тоа. Луѓето сè повеќе зборуваат за ова и свеста расте. Се надевам дека мојата генерација ќе биде последната која ќе чувствува непријатност да зборува за менопаузата отворено.”

По ова искуство Џина стана „Шампион во менопауза во ‘Дилојт’“ (Menopause Champion for Deloitte).

Џина и јас живееме и работиме на повеќе од 15.000 километри растојание, во различни културолошки и социолошки средини, а сепак во ова животно доба се разбираме како да сме најблиски. Замислете само колку нè има, колку има жени во најоддалечените делови на светот, а уште повеќе колку има жени буквално тука покрај нас, блиску во канцеларија, кои во своите деловни средини водат битки сами со себе.

Прогнози

До 2050 година на планетата ќе има 1,6 милијарди жени постари од 50 години.

Ако размислиме здраворазумски, деловното опкружување мора да се прилагоди на таа статистика. Меѓу првите што ја започнаа таа промена е токму работодавачот на Џина – компанијата „Дилојт Австралија“. Таму темата пери/менопауза повеќе не е неизговорена, приватна работа за која се шепоти меѓу пријателки — компанијата стана прва во Австралија со официјална акредитација на работно место кое е пријателско за жени во пери/менопауза, препознавајќи дека со поддршка на жените во оваа животна фаза не се гради само емпатија, туку и поотпорни и попродуктивни тимови.

„Нашата стратегија за менопауза се применува низ целата фирма и преку конкретни програми и преку веќе постоечки политики и практики. Даваме поддршка на жените, како и на некои небинарни и трансродови лица кои минуваат низ перименопауза и менопауза“, објаснува Карен Стајн, партнерка и шампионка за инклузија во „Дилојт Австралија“.

Од едукации и подигање на свеста на извршно ниво, преку формализирани групни коучинг сесии, па сè до „кафиња за менопауза“ (Menopause Cafes) – безбедни простори во кои се разговара без стигма. Целта е пери/менопаузата да се внесе во секојдневниот деловен дијалог.

„Преку овие иницијативи настојуваме да го нормализираме разговорот за менопаузата, да ја отстраниме стигмата и да обезбедиме поголема поддршка за нашиот тим“, додава Стајн.

Компанијата во своето работење го вклучи и она што се нарекува Deloitte Flex и Wellness Policy – флексибилно работно време и користење денови за опоравување. Дури и практичните детали се дел од големата поддршка: производи за менструација во сите тоалети, можност за купување мали вентилатори за биро, хибридна работа…

Биди нежна кон себе во култура на високи перформанси

Резултатите од ваквиот пристап? Многу конкретни. Вработените жени на возраст од 40 до 60 години, всушност оние што се на средина од својата кариера, но и на раководни позиции, велат дека ваквиот пристап донел олеснување, чувство на разбирање и сигурност дека не се сами.

Една партнерка и шампионка за менопауза во секторот за ревизија и осигурување на „Дилојт“ вели:

„Како и многу други, пораснав верувајќи дека за менопаузата се разговара исклучиво со лекар. Програмата за коучинг за менопауза на работното место го промени моето мислење – ми овозможи отворени, искрени разговори со колешки кои минуваат низ слични работи. Секоја сесија ми помогна подобро да ги разберам сопствените симптоми, да чујам како другите се справуваат со нив и кои стратегии ги користат во оваа нова фаза. Денес, како шампионка за менопауза во канцеларијата во Бризбејн, сакам да им помогнам на другите да ги препознаат симптомите и да бидат понежни кон себе во култура на високи перформанси.“

„Дилојт Австралија“ / Bloomberg Businessweek Adria

Карен Стајн објаснува дека клучот бил во слушањето на жените:

„Најголемиот предизвик е да не ги претпоставувате потребите на вработените, туку навистина да ги разберете. Добри намери можат да доведат до креирање политики и програми, но ако тие не одговараат на вистинските потреби на вработените во оваа животна фаза, нема да донесат вистински промени.“

„Дилојт“ наведува дека преку сите набројани активности успеале да го зајакнат лидерството, да ги задржат вработените, а создале и култура во која жените можат да напредуваат без здравствени бариери.

Too good to be true? Или пак — пери/менопаузата во Адрија регионот и понатаму е табу

И додека на сите нам корпоративната култура во далечниот „Дилојт“ ни изгледа како совршена бајка, суровата реалност на статистиката во Адрија регионот ја става оваа позитивна приказна во втор план, барем за нас „од оваа страна на бариерата“.

Истражувањето „Влијание на менструацијата и (пери)менопаузата врз работниот живот на жените во Хрватска / Репродуктивно здравје на жените и услови на работа“, спроведено во соработка со Центарот за едукација, советување и истражување и консултантската компанија „Пстабу“ (Рstaboo), објавено во 2025 година, го поставува прашањето: дали вработените жени во Хрватска имаат поинаков третман?

 

„Перименопаузата не е само лична фаза, тоа е здравствена состојба која силно влијае на работната способност и добросостојбата на жените. Нашето истражување покажува дека повеќето од нив чувствуваат симптоми како замор, несоница, валунзи и проблеми со концентрацијата, но и покрај тоа дури 74 проценти не добиваат никаква поддршка на работното место. Во Хрватска сè уште недостига свест и системска поддршка, а работодавачите често ја перципираат менопаузата како приватна работа, а не како дел од работното здравје и добросостојба на работното место. Поради тоа жените молчат, трпат и ги кријат симптомите, што негативно влијае и на нив и на работната средина”, ги толкува резултатите од истражувањето за „Блумберг Адрија“ Анамаpија Ткалчец од ЦЕСИ и додава:

Петра Салариќ и Анамаpија Ткалчец /Bloomberg Businessweek Adria

 

„Тоа молчење не е случајно, тоа е последица на длабоко вкоренети табуа, срам и страв; дури 44,6 проценти од жените никогаш не ги споделиле своите потешкотии со надредените. Во работни средини кои не го препознаваат репродуктивното здравје како легитимна тема, молчењето станува механизам за преживување и тоа има цена: емотивна, здравствена и професионална.”

Петра Салариќ, основач на компанијата „Пстабу“”, која заедно со Анамаpија го иницирала споменатото истражување и чија фирма работи консултации со компании за разбивање на табу теми, вели дека не ја чуди оваа статистика, бидејќи табуата се длабоко вкоренети во општеството, па со тоа и во нашите вредности, норми и предрасуди.

Петра за „Блумберг Адрија“ зборуваше од сопствено искуство:

„Компаниите со кои соработувам најчесто се прогресивни, не само затоа што имаат пари за вложување во добросостојбата на вработените, туку и затоа што препознаваат дека тоа се теми со кои мора да се занимаваат.”

Таа истакнува дека препознавањето на темите менструација и перименопауза во компаниите не значи дека тие теми престанале да бидат табу, туку значи дека менаџментот сака да најде начини да се занимава со своите вработени и нивните проблеми. „Зашто целта не е постојано да зборуваме за нив, туку да создадеме култура во која можеме да разговараме за табу теми кога тие стануваат проблем за нас”, нагласува Петра.

Отпор секогаш постои. „Ќе дадам пример од еден состанок каде разговарав со тимот одговорен за едукација, за да одржам работилница на тема здравје на жените на лидерски позиции, и тоа за цело едно подрачје во Европа. Една членка на тимот се обидуваше да ме саботира цело време, бидејќи за неа темите ‘табу’ беа без врска и не гледаше вредност. Пет дена подоцна ми испрати имејл со извинување и благодарност, бидејќи дури по разговорот стана свесна колку нејзините сопствени табуа диктираат како се однесува со луѓето и како крие одредени работи. Потоа таа жена стана главна застапничка за работилницата и презеде одговорност да се обезбеди буџет. Но требаше да помине тој одреден период за таа самата да стане свесна за своето однесување.”

Петра Салариќ / Bloomberg Businessweek Adria

Според зборовите на Петра, компаниите се свесни колку симптомите на перименопаузата влијаат на професионалните перформанси и дека тоа полека станува прашање на организациска култура во фирмата.

„Зависи од компанијата како се создава промената, од нејзината големина па до лидерството. Ако зборуваме за помала фирма од, на пример, 20 вработени, и ако лидерот на компанијата разбира дека тоа е прашање на култура, па создава флексибилно работно време, кое е многу барано на тема женско здравје, тогаш таквата промена е полесно да се спроведе, иако во такви средини сите зависат едни од други. Но ако зборуваме за поголема компанија или фирми кои се дел од корпорација, создавањето промени е потешко, бидејќи одлучуваат поголем број луѓе. Промената треба да се создава врз основа на податоци и да се разговара директно со своите вработени, а не да се прави copy-paste”, заклучува Петра Салариќ.

Превенција и системска поддршка се клучни и поевтини

Во Србија моментално работат 740.100 жени на возраст меѓу 40 и 60 години, што претставува 57 проценти од активната женска работна сила, според податоците од истражувањето „Перименопауза на работа“.

„Жените во овој период од животот навистина можат многу да понудат на своите работни организации, а потребно им е само малку повеќе разбирање. Исто така постои и голема родова дискриминација – мажите во своите педесетти години без проблем заземаат директорски позиции, водат држави и компании, додека жените во тој период се најтешко вработлива категорија. Притоа немаме ниту еден емпириски податок дека тие се помалку способни, ниту когнитивно ниту емотивно”, истакнува за „Блумберг Адрија“ психологот и доцент на ФМК, д-р Мина Хаген, членка на истражувачкиот тим кој во 2025 година го објави споменатото истражување.

Мина Хаген/Bloomberg Businessweek Adria

„Во Србија досега не постоеле формални насоки ниту системски податоци кои би покажале како пери/менопаузата влијае на жените на работа, нивните потреби, кариерни амбиции и односи со колегите и менаџментот. Поради тој јаз, спроведовме истражување кое опфати 1.600 жени од различни сектори и региони. Податоците покажуваат дека околу 70 проценти од испитаничките разговараат за тегобите првенствено со колеги, на менаџерите им се обраќаат до 30 проценти, а на одделот за човечки ресурси само девет проценти. Секоја трета смета дека менопаузата е табу тема на работното место, што го отежнува барањето поддршка која би ја зачувала продуктивноста и добросостојбата. Нашите податоци покажуваат и дека секоја осма жена размислува за отказ, секоја десетта одбива унапредување, а секоја дваесетта го напушта работното место поради симптомите”, истакнува д-р Хаген.

Таа смета дека застапувањето за промени е клучно, бидејќи постојат јасни докази од земји како Велика Британија и Австралија дека културата на работа влијае на работниот учинок и задржувањето на вработените.

„Кога работодавачот ќе чуе ‘прилагодување’, може да помисли дека станува збор за големо дополнително оптоварување. Реалноста е поинаква: кај повеќето жени не доаѓа до драстичен пад на продуктивноста, туку до влошување на квалитетот на животот додека настојуваат да останат еднакво успешни. Нашите наоди, во согласност со меѓународните студии, укажуваат дека на жените би им значело достапно едукативно градиво, пристап до стручњаци и интерна обука – решенија кои често се нискобуџетни и лесно спроведливи.

Инвестирањето во едукација и воведување минимални прилагодувања на работното место е значително поевтино од трошоците за вработување и обука на нова личност. Жените кои минуваат низ пери/менопауза често имаат повеќе од 20 години работно искуство, а поддршката во тој период им овозможува да останат продуктивни наредните 15 и повеќе години. Симптомите обично траат неколку години, па целните интервенции се временски ограничени и исплатливи. Ако потребите се игнорираат, постои ризик од влошување на здравјето, подолги боледувања или трајно излегување од пазарот на труд, што организациите и општеството ги чини многу повеќе. Превенцијата и системската поддршка затоа се клучни.”

Истражувачкиот тим во кој припаѓа и д-р Хаген смета дека прашањето за пери/менопаузата ја надминува исклучиво здравствената рамка и дека компаниите веќе инвестираат во поддршка на вработените во фазите на родителство – од финансирање на ин-витро процедури и пренатални тестови до прилагодување на работната позиција по враќање од породилно – и јасно го гледаат повратот на таа инвестиција.

„Со истиот принцип треба да се пристапи и кон жените во менопаузалната транзиција: едноставни корпоративни интервенции кои го штитат здравјето и чувството на поддршка им овозможуваат на жените да останат продуктивни и да се задржат во работа.

Затоа пери/менопаузата не е само здравствено прашање, тоа е економско прашање и прашање на родова рамноправност, кое бара стратешки и културен одговор од организациите.”

Словенија: Тема која сè уште не постои во статистиките, но е присутна во секој тим

„Се чувствував целосно осамено и мислев дека тоа ми се случува само мене”, наведува во еден свој авторски текст проф. д-р Ева Боштјанчиќ, шефица на Одделот за психологија на Филозофскиот факултет во Љубљана, и додава дека поради „мозочната магла” која може да влијае и на намалување на професионалните перформанси, во еден момент помислила на почеток на Алцхајмерова болест.

Во Словенија, каде една третина од раководните позиции ги заземаат жени, а тој процент благо опаѓа, значаен број лидерки токму сега минуваат низ пери/менопауза.

„Многу малку се зборува отворено за тоа како се преплетуваат пери/менопаузата со лидерските улоги и перформансот. А токму тогаш, кога жените имаат најмногу искуство и знаење, неразбирањето во работното опкружување може да доведе до помало ангажирање или дури до напуштање на работата. Занимавањето со таа врска е клучно за зачувување на родовата рамноправност во лидерството”, истакнува Боштјанчиќ за „Блумберг Адрија“.

Додека глобално сè повеќе се зборува за врската меѓу перименопаузата и продуктивноста, во Словенија таа тема допрва го чека своето прво сериозно истражување, вели професорката Боштјанчиќ.

Ева Боштјанчиќ/Bloomberg Businessweek Adria

„Колку што ми е познато, моментално не постојат официјални студии кои би мереле колку перименопаузата или менопаузата влијаат на работната способност на жените. Домашните извори се главно медицински и се занимаваат со клиничките аспекти, додека работното опкружување остана во сенка. На нашата Катедра за психологија сè уште не сме спровеле истражување за оваа тема, иако тоа несомнено е важно поле кое заслужува систематско проучување.”

Кога станува збор за програмите за поддршка во компаниите, ситуацијата е слична како и во целиот регион – сè уште нема систематизиран пристап.

„Некои организации ја вклучуваат оваа тема во пошироки програми за грижа за здравјето, но тоа сè уште се ретки примери. Она што ни е најпотребно сега е едукација – и на жените, и на менаџерите. Да се нормализира темата и да се симне стигмата.”

Професорката Боштјанчиќ наведува дека работодавачите не мора да чекаат национални студии за да реагираат:
„Отворен разговор, обуки за менаџери, пофлексибилно работно време, пристап до доверливо советување, па дури и мали промени како регулирање на температурата во канцеларија или мирен агол за одмор – сето тоа може да има огромен позитивен ефект.

Не мора да копираме туѓи модели, доволно е да воведеме образование, сензибилизирање на лидерите и флексибилност во практиката. Така градиме работни места во кои жените остануваат продуктивни, почитувани и поддржани – во секоја фаза од животот.”

Во македонскиот корпоративен пејзаж доминираат други прашања

Во свет каде родовата рамноправност сè почесто се преточува од декларации во конкретни деловни практики, примерите како компанијата„Дилојт“ покажуваат колку културата на разбирање и поддршка може да стане дел од современиот менаџмент.

Сепак, таков концепт во Северна Македонија сè уште не е заживеан, иако темите за еднаквост и положбата на жените сè почесто се во јавните дебати, вели Ангелка Пеева Лауренчиќ, генерален директор на компанијата „Имиџ пи-ар“.

Ангелка Пеева Лауренчиќ/Bloomberg Businessweek Adria

„Во Северна Македонија засега таков вид иницијатива не е спомената. Веројатно отворањето на темата и интересот во регионалните медиуми би отвориле простор за дискусија и можна имплементација во компаниите. Ме чуди зошто андропаузата не е во истиот пакет за ‘пријателско работно место’ (friendly workplace)”, додава Пеева.

Таа напоменува дека, според достапните податоци, жените во Северна Македонија во просек заработуваат 76 проценти од платата на своите машки колеги, дека само 21,3 проценти од компаниите имаат жени во топ менаџментот, и дека прашањето за пери/менопаузата сè уште не е на дневен ред во земјата.

„Женските лидерски друштвени групи сега се фокусирани на мотивирање на жените со професионално искуство да бидат што повеќе присутни во органите и телата на одлучување, на клучни и важни менаџерски позиции. Податок е дека жените во бордовите се четири пати помалку застапени од мажите. А тоа се токму тие жени, жени во перименопауза и менопауза, бидејќи во борд се влегува со професионално искуство. Е сега, на нас жените е да одлучиме која тема прво ќе ја симнеме од дневниот ред. Бидејќи многу ги има во оваа област”, нагласува Пеева за „Блумберг Адрија“ и додава дека пристапот на компаниите кон ваквите теми мора да биде човечки и природен, а не медицински или формалистички:

„Добар менаџер е оној што го познава работата што ја работи, а брилијантен е оној што ги познава луѓето што ја работат таа работа. Живееме во свет на брзи промени и нестабилни пазари. Бизнисот се прилагодува на тоа. Темата (пери)менопауза е една сложена и многу комплексна приказна, а за да биде и посакувана, треба да се вложува во различност на пристапи и конкретни мерки.”

Дали сум по овие разговори попаметна во свет на брзи промени и нестабилни пазари? Немам одговор на тоа прашање.

Во сопствениот хаос на симптоми од перименопаузата, кои ме погодуваат повремено каде и да се наоѓам, додека се обидувам да ја изладaм просторијата отворајќи прозорец во канцеларијата, и покрај погледите (се правам дека не се попречни) на колегите од редакцијата, помислувам колку би било полесно ако можеме да кажеме:
„Денес сум во фаза на магла, ми треба минута или две повеќе да се сетам зошто влегов во оваа просторија” — и тоа да не звучи како слабост, туку како искреност.

Зашто пери/менопаузата не знае за работно време, доаѓа на состаноци, патува со нас, учествува во брeјнсторминг сесии и упорно бара внимание, додека ние се обидуваме да останеме фокусирани.

Помиcлувам дека можеби, ако компаниите, работодавачите, раководителите, лидерите, носителите на одлуки престанат да ја туркаат под тепих и почнат да ја третираат како дел од работата, сè би било поедноставно. Можеби тогаш, наместо да се бориме со себе, конечно би можеле да работиме со себе.

А она што е навистина најважно е секоја од нас која моментално минува низ оваа, слободно ќе ја наречам, верзија на ажурирање на системот, и секоја што тоа ја чека, поединечно да чуе:

Не си сама.