Во екот на сезоната на берба на маслинки во Грција, во декември минатата година, двајца мажи се возеле со украден бел камион кон мелница во селото Глифада, недалеку од Каламата – главниот град на областа Месенија, на југозападот на Пелопонез, позната по маслинките „каламата“ со крупни црни плодови, заштитени со ознака за потекло. Откако го оставиле камионот да работи во место, излегле од кабината, натовариле 33 вреќи со маслинки и потоа заминале. Товарот, вреден околу 1.500 евра (околу 1.700 долари), го пренесувале во различни вреќи – најверојатно за да го сокријат потеклото – а потоа го оставиле камионот таму од каде што го украле, пред општинската зграда. На нивна несреќа, го паркирале токму пред безбедносните камери на мелницата, па полицијата лесно ги пронашла. Освен тоа, вреќите ги однеле во друга, соседна мелница и побарале од сопственикот да направи масло од украдените маслинки. Му изгледале сомнително, па тој ја повикал полицијата – и тоа било доволно.
На прв поглед, целиот настан изгледа речиси комично. Кој би помислил дека некому може да му успее ваков наивен план во мало место каде што вестите се шират за миг? И згора на сè – да се крадат маслинки? Сепак, кражбите на маслинки стануваат сè почести. На Медитеранот, поради растот на температурите, сè потешко се произведува маслиново масло, па некои од локалните земјоделци станале толку очајни што и кражбата им изгледа како разбирлив потег.
Маслинките илјадници години се основна прехранбена култура на Медитеранот, бидејќи маслиновото дрво успева во сува клима. Но денес производителите во Шпанија, Италија и Грција – трите најголеми производители во светот – се борат да ги зачуваат своите насади од суши. Примерот на Грција најдобро ја отсликува состојбата: оваа најмала и најсиромашна земја од трите се насочи кон снабдување на пазарот со висококвалитетно екстрадевствено масло и остварува извоз вреден повеќе од една милијарда долари годишно.
Прочитај повеќе
Луѓето повеќе ќе се иселуваат поради климатските промени
Наградениот анимиран документарец „Наоѓајќи го домот“ ја раскажува приказната на климатските бегалци
13.07.2024
Бургерите станаа луксуз, климатските промени ги кренаа цените до небо
Глобалното затоплување не само што влијае на климата туку ја зголемува и цената на бургерите. Во САД достигнаа највисоко ниво во последната деценија.
11.08.2025
„Медена земја“ е меѓу 12-те најдобри документарци што го менуваат погледот кон светот
Од климатската криза до чудесните симбиози во природата - овие документарци едуцираат, шокираат и инспирираат.
03.08.2025
Науката повеќе не може да предвиди колку ќе биде силен следниот топлотен бран
Две третини од смртните случаи за време на најновиот топлотен бран во Европа се поврзани со климатската криза, покажува најновата анализа.
21.07.2025
Климатската цел за 2040 година им создава главоболка на европските лидери
Европската комисија, извршната власт на блокот, во среда ќе предложи обврзувачко законодавство за намалување на емисиите на стакленички гасови за 90 проценти до 2040 година, како дел од пошироката цел ЕУ да стане климатски неутрална до средината на векот.
02.07.2025
Истовремено, токму Грција најсилно ги чувствува последиците од климатските промени, со штета што минатата година изнесувала околу 400 долари по жител, покажуваат податоците на европската агенција за статистика „Евростат“ (Eurostat). Грчките земјоделци, кои живеат претежно од традиционално земјоделство и со минимална технолошка поддршка, денес мора да сметаат и на зголемен ризик од пожари, кои во 2023 година уништиле околу 4.450 хектари маслинови насади.
Изгорено маслиново дрво на грчкиот остров Евија. Фото: Myrto Papadopoulos
Гранка од маслиново дрво на предното седиште од возило. Фото: Myrto Papadopoulos
Во катастрофалните пожари на грчкиот остров Евија беа уништени многу насади, а на некои места земјата стана целосно необработлива. Низ цела Грција, како последица на глобалното затоплување, дури и ситните кражби на маслинки станаа привлечна можност за некои луѓе.
„Климатските последици се толку сериозни што речиси целото наше производство е уништено“, вели Мајкл Антонопулос, директор на Земјоделската задруга за маслиново масло во Каламата. „Немаме со што да се бориме против овој проблем.“
На удар на крадците се најдоа и дистрибутерите на маслиново масло во Шпанија и Италија, но и помали компании во Хјустон и Монтреал. Сепак, во Грција приказните за кражби се појавуваат сè почесто – од објави на Фејсбук до локални и меѓународни медиуми. Некои напади се сериозни, како кражбата на буриња со 37 тони маслиново масло од мелница на Халкидики. Локалната земјоделска задруга ја проценила вредноста на тоа масло на повеќе од 300.000 долари. Други акции, пак, повеќе личат на кражби од нужда отколку на големи криминални потфати како во филмот „Единаесеттемина на Оушн“ (Ocean’s Eleven).
На островот Крит, група крадци влегле во една куќа и украле 197 литри масло од личните резерви на сопственикот. На периферијата на Атина се случило земјоделците наутро да откријат дека нивните маслинки биле исечени прекуноќ. Понекогаш крадците го земаат целото дрво, оставајќи само трупец, во други случаи исчезнуваат само со неколку гранки преполни со плодови. Вреќи со свежо набрани маслинки исчезнуваат од полињата пред селаните да стигнат да ги натоварат и однесат во мелница.
Во Месенија, недалеку од Каламата, локалното население пријавило дека крадци влегле дури и на гробишта за да украдат резерви од маслиново масло што се чуваат за кандилата, па дури и шишиња со масло оставени во спомен на починатите.
Секој просечен производител на маслинки во Грција знае за некој што бил ограбен – така било отсекогаш. Но ова што се случува денес е различно: кражбите станаа секојдневие. Поради температурните промени, сезоната на берба 2023–2024 била толку слаба што некои од земјоделците одлучиле воопшто да не ги берат плодовите.
Љубителите на маслиново масло можеби забележаа дека токму тогаш цената нагло скокна, поточно цената на килограм маслиново масло речиси се удвои на светскиот пазар. Инфлацијата, недостигот од земјоделски производи и нарушените синџири на снабдување придонеле цените да останат високи. Според анализата на организацијата БСИ (BSI Group), која се занимава со стандардизација и безбедност на производи, земјоделските производи и храната денес претставуваат една третина од вкупните кражби во светот.
„Минатата година беше веројатно најлошата во последните дваесет години“, вели Прокопиос Магијатис, професор на Универзитетот во Атина и експерт за производство на маслиново масло.
Годинава ситуацијата е подобра: приносот достигна 250.000 тони – повеќе од двојно од ланскиот. (Грција дури малку ја надмина Италија.) Сепак, иднината на грчката индустрија со маслинки изгледа понеизвесно од кога било.
Одгледувањето маслинки во Грција имало немерливо значење за развојот на човечката цивилизација. За време на мојата посета на неколку водечки маслинови региони во земјата минатата зима, се обидов да разберам што се случува кога темелот почнува да се урива. Како што ми рече еден земјоделец во Лаконија: „Кога планираме, веќе не можеме да сметаме на мај каков што беше порано.“
Хомер можеби прв го нарекол маслиновото масло „течно злато“, но кој и да ја смислил оваа метафора, таа опстојува и денес. Старите Грци го користеле маслото за мачкање на телото, за приготвување мириси, за ламби и готвење, а честопати им го нуделе и на боговите како дар. Тие исто така извезувале садници, овозможувајќи маслиновото дрво да стане ценета култура во многу цивилизации.
Кога станува збор за издржливоста на ова дрво, доволно е да се каже дека некои сребрени стебла од времето на Хомер се живи и денес. Маслиновото дрво може да преживее илјадници години, растејќи од тенко гранче во величествено, искривоколчено стебло со широка крошна под која може и да се живее.
Маслиновото масло денес претставува четвртина од вкупното земјоделско производство на Грција и седум отсто од бруто-домашниот производ на земјата. Грците го користат маслото многу повеќе од другите народи – секој Грк во просек троши околу 19 литри годишно, што е десетпати повеќе отколку просечниот Американец.
Екстрадевственото маслиново масло, како антиоксидант со противвоспалителни својства (она вистинското, ладно цедено без хемиски додатоци), го ценат и народните исцелители и големите фармацевтски компании.
Млад работник со раце потемнети од сокот на маслинките, покрај мелница во Немеја. Фото: Myrto Papadopoulos
Високата температура во мелниците за време на цедењето доведува до губење на антиоксидантите и го намалува квалитетот на маслото.
„Во времето на Старите Грци било забрането да се исече маслиново дрво“, раскажува земјоделката и инструкторка по јога Калиопи Зиогу додека шетаме низ маслинарникот на падините на островот Евија. Овој остров го опустоши пожар пред неколку години.
„Иако насадот е оштетен, секогаш постои можност да се обнови“, додава таа, покажувајќи кон изгорените дрвја, но и кон младите изданоци што растат од нив, иако веднаш по пожарот изгледало дека пламените јазици ги уништиле целосно.
„Две години беа целосно црни“, вели Зиогу. Денес сребрено-зелените изданоци изникнуваат од јагленосаните стебла. „Затоа ги почитувам. Тие се силни, неверојатно издржливи и отпорни.“ Сепак, ќе поминат една или две децении пред повторно да почнат да раѓаат.
Маслиновото дрво опстојувало низ историјата во овој сушен регион бидејќи не бара многу вода или воопшто не се наводнува. Сепак, според податоците на Европската агенција за животна средина, температурите се зголемиле за околу 1,2 Целзиусови степени во однос на нивото од прединдустрискиот период.
Летните температури почнале да влијаат врз ова отпорно дрво повеќе отколку што тоа може да издржи, па многу земјоделци за првпат морале да се потпрат на наводнување. Производството затоа станало поскапо и бара повеќе труд.
Зиогу и нејзиниот татко Христос, свештеник што одгледува маслинки, велат дека во пожарот во 2021 година биле уништени 80 отсто од маслинарниците на островот, кои спаѓаат меѓу најголемите во Грција. Пожарот ги соголел ридовите, поради што станало ветровито и побучно.
За време на сезоната 2023–2024, во пожарот во областа Еврос, која се граничи со Турција, биле уништени повеќе од 130.000 маслинови дрвја.
Отецот Христос, свештеникот што одгледува маслинки, вели дека му е жал што младите Грци се откажуваат од оваа традиција бидејќи повеќе не можат да предвидат дали годината ќе биде родна.
„Од првиот момент, кога пожарот започна, знаев дека сè ќе изгори“, раскажува Калиопи. „Знаев дека ќе стигне до нашиот имот. Знаев дека ќе стигне до секое село. И така и беше.“ Ден по пожарот речиси сите дрвја беа претворени во јаглен.
Сепак, вниманието повеќе се насочува кон екстремните летни горештини отколку кон фактот дека и зимите стануваат потопли. „Главниот проблем се високите температури во текот на зимата“, вели Магијатис.
Растенијата вообичаено влегуваат во фаза на мирување во јануари и февруари, кога температурите се пониски, за да ја зачуваат енергијата за пролетниот развој. „Ако дрвјата не препознаат дека дошла зима, нивниот природен циклус нема да се одвива правилно“, објаснува тој.
Не станува збор за некакви екстремни студови – според него, маслиновите дрвја во Грција имаат потреба барем две недели по ред температурите да бидат под 10 Целзиусови степени.
Но, токму тука е проблемот. Додека шетам со Зиогу, иако е јануари, за тоа време од годината на Евија е невообичаено топло – толку што ми е пријатно дури и во маица со куси ракави.
Покрај температурите, и врнежите се клучен фактор за производството на маслинки. „Не е дека ги нема доволно“, објаснува Мајкл Антонопулос од Земјоделската задруга во Каламата. „Проблемот е што дождот паѓа кога не му е време.“
Ако во текот на зимата нема доволно врнежи, земјата не може да задржи доволно влага за летниот период. А дожд во мај или јуни може да има катастрофални последици по родот, бидејќи поттикнува предвремено цветање и појава на штетници – пред сè, досадната маслинова мува (на грчки „дакос“), чии ларви се хранат со плодовите.
Уште полошо е кога дождовите ќе започнат за време на бербата, нешто што земјоделците го доживеале оваа сезона. Во декември, кога бербата беше на врвот, во Каламата наврна количество на дожд што одговара на приближно една третина од годишните врнежи.
Многу маслинарници беа поплавени, а приносите се намалија за 20-30 отсто. Маслинките беа ситни, па од нив можеше да се исцеди помалку масло. Со големопродажна цена од околу 20 долари за 3,7 литри (еден галон), земјоделците од тој регион едвај можат да заработат нешто.
На денот на бербата во Немеја, каде што се наоѓа античкиот храм на Зевс, сместен во подножјето на планините во Аркадија, работниците со рачни машини ги тресат гранките додека плодовите паѓаат на зелената мрежа под дрвјата.
Кога ќе завршат со секое дрво, ја собираат мрежата како чаршаф и ги префрлаат маслинките во големи црвени гајби. Потоа плодовите се ситнат за да се одвојат од лисјето, а потоа се ставаат во големи пластични вреќи – исти како оние од украденото општинско возило еден месец порано.
Штом ќе завршат со берењето, земјоделецот Константинос Папајоану заминува директно во мелницата за да го исцеди маслото.
Како и сите други со кои разговарав во Грција, Папајоану предупредува на опасностите од климатските промени. Тој планира да продолжи со производството и да се приспособи на промените со садење поотпорни сорти и воведување методи за заштита на растенијата.
„Сега прскам секоја година“, вели тој. Тоа бара повеќе време, повеќе опрема – односно повеќе пари.
Некои земјоделци прибегнуваат кон краткорочни решенија – поставуваат камери, огради, дежураат ноќе со оружје, па дури вградуваат микрочипови во гранките за да можат да ги следат. Но оние што размислуваат на долг рок, најмногу се борат со климата.
Папајоану ги прска дрвјата со нетоксичен пестицид почесто отколку порано и ја наводнува земјата подалеку од стеблата, за корењата да се шират во потрага по влага. Кога пред неколку години го искорнал лозјето и засадил маслинки, решил да ги сади погусто – по 30 дрвја на 0,4 хектари (околу 74 дрвја на хектар) наместо 10-12, како што правел претходно. Така сакал да задржи повеќе влага во почвата под крошните.
Неговото објаснување има логика, но земјоделците на Евија имаат поинаков пристап: тие садат дрвја со поголем простор меѓу нив за да спречат брзо ширење на пожарите.
Маслинките некогаш се береа во кругот на семејството, но таа традиција веќе е дел од минатото. Грција се соочува со сериозен недостиг од работна сила, што има катастрофални последици за целиот сектор. Според податоците на Грчкото здружение на производители на маслинки, во периодот 2022–2024 останале необрани од 20 до 30 отсто од зелените сорти, што предизвикало загуби од 27 милиони евра низ целата земја.
Недостигот од работна сила е толку сериозен, а интересите толку силни, што минатата година грчката десничарска влада – иако застапува политика на затворени граници и често е обвинувана за насилно и незаконско постапување кон мигрантите – почна да издава работни визи по скратена постапка за лица што претходно престојувале нелегално во земјата, со цел да обезбеди сезонски работници за берба на маслинки.
Но земјоделците со кои разговарав велат дека не веруваат во оваа програма – делумно поради недоверба во владата, делумно поради ксенофобија, а делумно поради тоа што административните процедури се премногу комплицирани.
Зголемувањето на трошоците за живот исто така може да ја влоши оваа криза со работната сила. Минатата година, кога цените на маслиновото масло почнаа нагло да растат, домашните и странските работници низ Грција почнаа да бараат повисоки дневници.
Сега очекуваат околу 60 евра на ден, наместо досегашните 40. Дополнителен удар нанесоа и заканите на американскиот претседател Доналд Трамп дека ќе воведе царини, што би можело сериозно да ги погоди европските извозници доколку се применат во целост.
Грците, генерално, не се воодушевени кога италијанските компании го купуваат нивното масло, го препакуваат и го продаваат како италијанско – но мораат да имаат пристап до глобалниот пазар. Некои од нивните клиенти се вистински познавачи – како кај виното или кафето, вкусот на маслиновото масло зависи од сортата и годината, а може да варира од луткаст до благ, од горчлив до киселкаст, од овошен до оревов вкус.
Сепак, производителите сметаат и на нарачки од големите конгломерати што не се двоумат да мешаат различни масла. Некои земјоделци се чувствуваа непријатно кога им кажав дека во продавницата „Хол фудс“ (Whole Foods) видов етикета на која пишува: „Меѓународно маслиново масло од Грција, Турција, Тунис и Италија!“
Но подобро е да им се продаде маслото на конгломератите отколку воопшто да не се продаде. И покрај напорите за спречување на таквите практики, маслиновото масло често се меша со поевтино масло или се продава како девствено, а не е.
Многу мали производители продолжуваат да работат, горди на своето занаетчиско знаење, но и поради чувството на одговорност кон земјата и посевите.
„Она што ми помага да ги пребродам овие тешки времиња е чувството на задоволство кога ќе видам како дрвјата, кои беа многу мали кога ги засадив, денес носат плодови“, вели Папајоану. „Деновите на берба се денови на радост“, додава тој. „Ќе бидам уште посреќен кога ќе ги видам сите тие шишиња масло.“
Маслинките во Грција, колку и да се важни за економијата, не се само стока – тие се предмет на национална гордост и почит што граничи со побожност.
Откога постои земјата, тие успеваат таму, лесно и природно, па затоа е тешко да се замисли што ќе се случи понатаму. Една можност е насадите да се преместат во повисоки предели, каде што температурите се пониски, но тоа би го променило целиот пејзаж и веројатно би исфрлило од бизнис многу земјоделци во низините.
За време на мојата посета во јануари, некогаш раздвижената мелница во атинското предградие Паијанија со недели беше затворена. Сезоната помина во знакот на необично високите температури во оваа исклучително сушна долина. Еден од земјоделците ми раскажа дека оваа, како и минатата година, од приносот на неговите 1.000 дрвја успеал да произведе само околу 20 отсто од вообичаеното количество — наместо три тони масло, едвај нешто повеќе од половина тон.
Иако Каламата не е толку изложена на последиците од климатските промени како некои други региони, ни таа не може целосно да ги избегне. Сепак, мелницата на Земјоделската задруга за маслиново масло во Каламата, за време на мојата посета, беше преполн со зелени гајби натрупани со маслинки.
Внатре, огромни резервоари вибрираат и зујат додека плодовите се мијат и сортираат, потоа преку вакуум се вшмукуваат во големи садови каде што се мелат, па се цедат и на крајот маслото рамномерно тече во резервоари. Воздухот во просторијата е исполнет со благо-горчлив мирис на земја, комбинација од влажна почва, цветови и квасец.
Во време на климатски промени, знаењето и умешноста не се потребни само за одгледување маслинки туку и за нивно цедење. Цедењето на повисоки температури дава поголемо количество масло, но со послаб квалитет, бидејќи се уништуваат вредните полифеноли — антиоксиданти достојни на боговите.
Мајкл Антонопулос од задругата во Каламата вели дека помалку го загрижува кражбата, а повеќе повлекувањето на производителите од бизнисот поради растечките трошоци. „Многу луѓе се откажуваат од маслинките“, вели тој. „Полињата едноставно се претвораат во шуми.“
На истото тоа се жали и отецот Христос од Евија. Тој забележува дека постарите луѓе, кои со децении живееле од маслиновите насади, се откажале по пожарите во 2021 година.
Што ќе се случи со напуштените хектари? „Ништо“, вели тој. „Младите гледаат каква борба ги чека на полињата, а дополнително ги обесхрабрија пожарите и поплавите што следуваа.“
Насадите што веќе не се обработуваат брзо престануваат да даваат добар род. „Потребно е многу време за да се оберат таквите дрвја“, вели отецот Христос со доза на тага.
Година по година, некогаш бујните маслинови насади под влијание на климатските промени се претвораат во запуштени предели, во шуми на кои веќе ни крадците не би потрошиле време.
Иако на островот Евија може да се види природно обновување на дел од насадите, отецот Христос укажува дека многу млади луѓе сè почесто сметаат дека борбата на полињата веќе не вреди.
Маслинови гранки полни со плодови. Фото: Myrto Papadopoulos
Свештеникот Христос, кој одгледува маслинки, седи под дрво. Фото: Myrto Papadopoulos
Myrto Papadopoulos
Жена бере маслинки од дрво, додека другите се собираат во мрежа на земјата. Фото: Myrto Papadopoulos
Женa стои во маслинарник со кофа и мрежа полна со гранки од маслинки. Фото: Myrto Papadopoulos
Myrto Papadopoulos
Работници прават пауза во текот на напорната берба на маслинки. Фото: Myrto Papadopoulos
Работник руча за време на краток одмор. Фото: Myrto Papadopoulos
Myrto Papadopoulos
.webp){kind=icon}
