ММФ препорачува даночни реформи за Македонија кои ќе не „здоболат“

На Македонија ѝ е потребен значителен фискален простор за да ги ограничи високите фискални дефицити и да се справи со зголемените притисоци за трошење, се наведува во последниот извештај на Меѓународниот монетарен фонд за Македонија во којшто меѓудругото се препорачуваат промени во даночните политики.

„Фискалните дефицити се зголемија по пандемијата, доведувајќи го јавниот долг близу 60 проценти - границата утврдена со фискалното правило. 90 проценти од владините трошења се наменети за тековни недискрециони расходи, за кои се предвидува дека ќе го поттикнат поголемиот дел од очекуваното зголемување на трошењето во наредните децении“, пишува во извештајот.

Во него се укажува дека Македонија има понизок јавен капитал и квалитет на инфраструктурата во споредба со конкурентите, што ја нагласува потребата од јавни инвестиции, додека се очекува потребите за трошење за пензии да се зголемат со стареењето на населението.

„Заедно со реприоритизацијата на расходите, овој потребен фискален простор може да се создаде со зајакнување на мобилизацијата на даночните приходи преку даночни реформи и подобрена усогласеност“, пишува во извештајот.

Даночна празнина и потенцијал

Резултатите од панел од 154 земји сугерираат дека Македонија моментално има проценета даночна празнина од 3,5 проценти од БДП и даночен потенцијал од 21 процент од БДП.

„Големината на проценетиот даночен јаз е споредлива и со регионот на Западен Балкан и со средната вредност на ЕУ. Сепак, даночниот јаз е постојан со текот на времето, што укажува дека не се преземени систематски мерки за негово намалување. Овие резултати покажуваат дека даночните приходи на Македонија потенцијално би можеле да достигнат 21 процент од БДП доколку се преземат реформи за намалување на неефикасностите во собирањето даноци“, се наведува во извештајот.

Од ММФ порачуваат дека рационализацијата на лошо насочените и скапи ДДВ расходи треба да биде клучен столб на стратегијата за мобилизација на домашни приходи. Тие вклучуваат постепено укинување на намалената стапка на ДДВ од 5 проценти за услуги за сместување и оброци што ги обезбедуваат хотелите, хостелите и мотелите, и намалената стапка на ДДВ од 10 проценти за рестораните.

„Овие намалени стапки генерираат значителни загуби на приходи и во голема мера им користат на потрошувачите со повисоки приходи и на туристичкиот сектор. Слично на тоа, ослободувањето од ДДВ за користење на патарини е нецелна субвенција која исто така го поткопува принципот ‚корисникот плаќа‘ во финансирањето на транспортната инфраструктура“, пишува во извештајот.

Да се преиспита „Мој ДДВ“

Монетарците посочуваат дека ефективноста на програмата за ДДВ, која има за цел да ги стимулира граѓаните да бараат фискални сметки и да помогне во борбата против „неформалната економија“, исто така треба да се преиспита, бидејќи ваквите шеми имаат тенденција да бидат административно сложени, „склони кон протекување“ и помалку ефикасни од инструментите за директно трошење.

„Широко заснованиот ДДВ со ‚ограничени ослободувања и единствена стапка е меѓу најмалку дисторзивните и најсигурните инструменти за ‚мобилизација на домашни приходи‘“, пишува во извештајот.

Според ММФ, отворените и слабо насочени стимулации за данок на добивка треба да се намалат за да се прошири „базата“ и да се содржани фискалните трошоци.

„Дарежливите ослободувања - особено десетгодишното ослободување од данок на добивказа фирмите во Технолошко-индустриските развојни зони (ТИРЗ) - повлекуваат значителни загуби на приходи од околу 20 проценти од приходите од данок на добивка, додека придобивките се нејасни“, пишува во извештајот.

Во него се додава дека слично на тоа, одбивањето на реинвестираната добивка непропорционално им користи на веќе воспоставените, високопрофитабилни фирми, додека го ограничува пристапот за стартапи и брзорастечки фирми.

„Со оглед на веќе ниската законска стапка на данок на доход од 10 проценти и потребите за фискална консолидација, оваа скапа предност би можела да се ограничи. Секое размислување за повисока законска стапка треба да биде секундарно во однос на проширувањето на основата. На среден рок, усогласувањето на стапката поблиску до глобалниот минимум од 15 проценти на крајот би можело да го поедностави системот и скромно да ги зголеми приходите“, се наведува во извештајот.

Прогресивно оданочување за поправеден даночен систем

Воведувањето поголема прогресивност во оданочувањето на личниот доход може да ги поддржи и целите за еднаквост и приходите, наведуваат од ММФ.

„Иако реформата на данокот на доход не е најголемиот лост за мобилизација на домашните приходи, таа игра важна улога во подобрувањето на праведноста на даночниот систем. Данокот на доход останува во голема мера рамен, обезбедувајќи слаба вертикална еднаквост и поткопувајќи ги и приходите и ефикасноста. Големите разлики во ефективното оданочување помеѓу приходите од труд, договорите за услуги и приходите од капитал го ослабуваат прераспределбениот капацитет на данокот на доход и ја поттикнуваат рекласификацијата на приходите“, пишува во извештајот.

Од ММФ укажуваат дека со текот на времето, понеутралната структура на ПДД би им овозможила на властите помалку да се потпираат на високи придонеси за социјално осигурување за приходи, намалувајќи го притисокот врз трошоците за работна сила, а воедно подобрувајќи ја целокупната прогресивност на системот за даноци и бенефиции.

Акцизите под потенцијалот

Монетарците посочуваат дека акцизите поврзани со животната средина и здравјето остануваат под потенцијалот во поддршката на целите на одржливоста и јавното здравје. Оттаму велат дека иако рамката за акцизи во Македонија е во голема мера е усогласена со директивите на ЕУ - повеќето стапки особено за бензин, дизел, течен нафтен гас и цигари - остануваат под минималните прагови утврдени во Директивите за оданочување на енергија и акциза на тутун.

„Акцизите за алкохолни производи се во голема мера во согласност со правилата на ЕУ, вклучувајќи ја и нултата минимална стапка дозволена за вино. Минималните стапки на ЕУ треба да се гледаат како долна граница, а не како цел на политиката, бидејќи овие репери се релативно застарени. Покрај тоа, отсуството на акциза за пијалоци засладени со шеќер претставува пропуштена можност за справување со здравствените ризици поврзани со исхраната преку административно изводлив инструмент“, велат од ММФ.

 

Оттаму додаваат дека со оглед на енергетскиот шок поврзан со војната на Блискиот Исток и привремените намалувања на акцизите на горивата, понатамошното зајакнување на акцизите поврзани со животната средина и здравјето би било посоодветно откако ќе се намалат инфлациските притисоци.

Данок на имот

Од ММФ велат дека редовното оданочување на имот останува недоволно искористено како стабилен, поволен извор на локални приходи. Во извештајот се нагласува дека во Македонија, ниските приноси во однос на потенцијалните и регионалните конкуренти одразуваат ниски законски стапки, ослободувања - особено за домување во сопственост на сопственици - и слаби практики за вреднување.

„Постепените реформи би можеле да ги зајакнат општинските финансии, да ја поддржат фискалната децентрализација и да го ребалансираат даночниот микс на среден рок“, наведуваат од ММГ.

Оттаму предлагаат укинување на лошо насочените ослободувања во корист на попрогресивни инструменти и постепено зголемување на законските стапки кон 0,3–0,6 проценти.

„Овие мерки треба да бидат поддржани од модернизирани практики за вреднување, вклучувајќи конзистентни проценки на пазарната вредност, подобрено евидентирање на трансакциите и евентуално користење на автоматизирани техники за масовна проценка, со одредена централизација на експертизата за подобрување на праведноста, транспарентноста и административната ефикасност, додека данокот се задржува како локален извор на приходи“, пишува во извештајот.