Што сѐ има на располагање Македонија од ЕУ-фондовите?

Во 2023 и 2024 година во буџетот на Европската Унија (ЕУ) биле вратени вкупно 79 милиони евра неискористени средства од фондовите на Унијата наменети за поддршка на развојот и структурните реформи на Македонија. Ова не е ништо ново кога станува збор за искористеноста на фондовите на ЕУ во земјава, со оглед на тоа што откако Македонија има на располагање пари од нив, некаде од 2007 година наваму, постојано се провлекуваат истите слабости: ограничен административен капацитет, недостиг од човечки ресурси, проекти што не се подготвени навреме со целосна тендерска документација, дозволи, експропријации итн.

Главниот финансиски инструмент на ЕУ за поддршка на структурните реформи во Македонија и на нејзиниот пристапен процес веќе 18 години е Инструментот за претпристапна помош (ИПА), од кој досега, преку националната ИПА-програма, се инвестирани околу 1,6 милијарда евра во пет клучни области, се наведува на веб-страницата на Европската делегација во Македонија.

Некаде пред една година, кратко откако ја презеде новата функција, актуелниот министер за европски прашања Орхан Муртезани рече дека од расположливи 302,4 милиони евра, до крајот на 2023 година се склучени 58 договори во вредност од 109,1 милиони евра. „Тоа е апсорпција, односно искористеност од само 34 отсто и одразува поширок проблем со неефикасноста што резултира со губење значајни средства“, рече во таа пригода Муртезани.

Во моментов во тек е третата генерација на  ИПА-фондовите (IPA III, 2021-2027), иако сѐ уште е корисник и на ИПА (2007-2013)  и ИПА II (2014-2020), во пет клучни области: владеење на правото и фундаменталните права; демократија  и добро владеење; заштита на животната средина и одржлива поврзаност; економски развој и човечки капитал; и земјоделство и рурален развој. Новина за програмата ИПА III е тоа што, за разлика од претходните две генерации на ИПА-помош, сега нема однапред одредени алокации по земји, односно предвидени суми, туку алокации само врз основа на спомнатите пет главни тематски приоритети, со запазување на принципот на фер распределба (fair share), со цел да се избегне позначајна дискрепанција во распределувањето на средствата помеѓу земјите од Западен Балкан.

За програмата ИПА II, на пример, вкупната индикативна алокација на средства односно фондови што ЕУ ги предвидела за Македонија изнесувала 608,7 милиони евра, со стапка на апсорпција од околу 71 отсто – дистрибуирани 365,7 милиони од 553,2 милиони алоцирана сума до 2020 година, со дополнителни дистрибуции во периодот 2021-2024, се наведува во извештајот на ЕУ за напредокот на Македонија за 2024 година.

Во тој контекст треба да се истакне дека над 60 отсто од фондовите на ЕУ се под индиректен менаџмент, односно државните институции (Министерството за финансии, Министерството за земјоделство и другите релевантни министерства како директни имплементатори) се одговорни за целосните циклуси на финансискиот менаџмент. Оваа задача е исклучително комплексна и носи ризик дел од парите да се загуби односно да се враќа во буџетот на ЕУ доколку системот не работи со полна ефикасност.

Во својот труд за инструментот ИПА III објавен пред четири години, авторот Драган Тилев наведува дека 10-20 отсто од алоцираните средства на ЕУ за Македонија во периодот 2007-2020 година се загубени целосно или делумно или сѐ уште се  под ризик да се загубат. „Иако доста е направено изминатиов период со цел да се изгради многу комплексен и скап национален систем за имплементација на фондовите на ЕУ, сѐ уште постојат голем број слабости: високо ниво на флуктуација на искусен кадар на клучни раководни позиции во рамките на системот на индиректен менаџмент; слаба подготовка на проектите и доцнење во фазата на имплементација, особено кај големите инфраструктурни проекти итн.“, вели Тилев, инаку искусен експерт во полето на ЕУ-интеграциите.

Од Министерството за европски прашања (МЕП) ни рекоа дека се насочени кон зајакнување на капацитетот на кадрите што работат во областа на менаџирањето со европските фондови. „Во рамките на тоа се и нашите чести теренски посети на општините, каде што ја нудиме нашата помош за поголема искористеност на европските фондови“, вели заменик-министерката за европски прашања Викторија Трајков.

Таа додава дека европските фондови се користат за поддршка во повеќе области и не би можела да издвои ниедна посебно, бидејќи сите се важни. „Тука би ги споменала и прекуграничната соработка, поддршката на земјоделците, инфраструктурните проекти, реформите во одделните области што се неопходни за нашето придвижување напред кон ЕУ, како владеењето на правото, борбата против корупцијата итн.“

Земјата исто така има придобивки и од ИПА-програмата за повеќе корисници, која во периодот 2014-2022 година издвои ЕУ-помош во висина од 3,24 милијарди евра за поддршка на проекти од регионално значење за Западен Балкан. 

Од 2009 година наваму Инвестициската рамка на ЕУ за Западен Балкан (ВБИФ) поддржа предвидени инвестиции од три милијарди евра во јавниот сектор во Македонија. Досега земјата искористила 48 гранта, со вкупна вредност од 486,5 милиони евра, како техничка помош и инвестициски зафати. Други донатори обезбедиле 20,2 милиони евра како билатерална помош, а 900 милиони евра се обезбедени како заеми од различни меѓународни финансиски институции.

Дополнително, Европскиот инструмент за демократија и човекови права (ЕИДХР) обезбеди 10 милиони евра за проекти за зајакнување на демократијата и човековите права во периодот 2007–2024 година.  

ЕУ исто така нуди поддршка преку инструментот TAIEX, кој им помага на земјите партнери да се запознаат, да ги применуваат и извршуваат законите на ЕУ. TAIEX финансира краткорочна техничка помош, совети и обука. Помошта на TAIEX е отворена за: државни службеници; судски и полициски власти; парламенти/законодавни тела и нивниот персонал; професионални/трговски здруженија, групи на работници и работодавци; преведувачи и уредувачи на законодавни текстови. 

Заменик-министерката Трајков истакнува и дека Македонија е првата земја од регионов што ги добила средствата од претфинансирањето во рамките на Инструментот за реформи и раст од ЕУ за земјава во вредност од 52,4 милиони евра, односно седум проценти од вкупната вредност на финансиската поддршка, која за нашата земја изнесува 750 милиони евра.

„Исто така, поврзано со реформската агенда е дека до Европската комисија во предвидениот рок го доставивме првото барање за ослободување дополнителни средства во износ од 17,1 милиони евра за имплементација на реформските чекори. Од овие средства, 7,96 милиони евра се за директна буџетска поддршка, а преостанатите 9,11 милиони евра за инвестициски проекти преку заедничкиот фонд на Инвестициската рамка за Западен Балкан.“

Инструментот Инвестициска рамка за Западен Балкан (ВБИФ) ги поддржува социоекономскиот развој и пристапувањето во ЕУ на земјите од Западен Балкан преку обезбедување финансии и техничка помош за стратешки инвестиции, особено во инфраструктурата, енергетската ефикасност и развојот на приватниот сектор.

Според официјалните податоци на веб-страницата на ВБИФ, Македонија примила 502,1 милиони евра во инвестициски грантови и 34,6 милиони евра во техничка помош во периодот 2008-2025 година. Овие грантови поддржале инвестиции во вкупна вредност од 3,8 милијарди евра во патен и железнички транспорт, обновливи извори на енергија, интерконектори за гас и електрична енергија, енергетска ефикасност, водоснабдување и пречистување отпадни води, управување со отпад, здравство, образование и капацитети во правосудството.

Министерот за европски прашања Муртезани, по повод една година работа на владата предводена од Христијан Мицкоски, на крајот од јуни 2025 рече дека е ревидирана и индикативната листа на инвестициски проекти во рамките на инструментот на ЕУ за раст и реформи и реформската агенда, како и планирањето на процесот на аплицирање при ВБИФ. Листата во моментот опфаќа 19 проекти во вкупна вредност од 1,1 милијарда евра, во рамки на кои се планираат 400 милиони евра ВБИФ-грантови.

„Добиени се и четири гранта за техничка помош при ВБИФ и аплицирано е со два проекта за техничка помош и два инвестициски гранта при ВБИФ за техничка помош за Македонија. Истовремено, го финализиравме програмирањето на ИПА 2025-2027, со 67 милиони евра насочени кон стратешки сектори, вклучувајќи ги и владеењето на правото, образованието, јавната администрација и иновациите“, истакна Муртезани во излагањето.