Лајкови, нарачки и кеш: Овој македонски пазар државата тешко го гледа

Во Македонија социјалните мрежи одамна не се само простор за лични објави и забава. Профили со десетици и стотици илјади следбеници на Инстаграм и Тикток денес функционираат како влијателни канали за промоција и продажба на производи, услуги и настани. Кога неколку десетици јавни личности и инфлуенсери имаат кумулативен досег што се мери во милиони следења, секоја нивна објава станува потенцијална маркетинг-алатка со реални финансиски ефекти.

Од козметички и естетски третмани, туристички понуди и платени настани до производи поврзани со здравје и секојдневна потрошувачка, Инстаграм сè почесто се користи како посредник меѓу продавачите и потрошувачите. Покрај услугите, преку инфлуенсерски објави интензивно се промовира и широка палета на производи: здрава храна, додатоци во исхраната и „природни“ производи за благосостојба, за заштита на женското здравје, за заштита на машкото здравје, облека, чевли, накит, парфеми, модни додатоци.

Но додека дигиталната трговија се шири со голема брзина, проблемот што се истакнува е дали институциите успеваат да го следат овој модел на продажба, особено кога трансакциите се одвиваат многу поинаку.

Depositphotos

Често станува збор за промоции што директно ги насочуваат следбениците кон нарачки преку пораки, линкови или профили на социјалните мрежи, без јасна разграниченост меѓу лична препорака и комерцијална содржина. Социјалните мрежи на тој начин стануваат паралелен пазар, во кој границите меѓу реклама, продажба и услуга сè потешко се препознаваат.

Овој тренд отвора сериозни прашања за даночниот и инспекцискиот надзор, за заштитата на потрошувачите и за улогата на државата во регулирањето на дигиталната економија. Додека влијанието на инфлуенсерите продолжува да расте, институциите се соочуваат со предизвикот како да воспостават контрола врз економската активност што сè повеќе се одвива преку екрани, профили и објави, наместо преку класични продавници и деловни субјекти.

УЈП: Приходите од продажба на социјалните мрежи мора да се пријават

Од Управата за јавни приходи велат дека продажбата на стоки или услуги преку интернет, вклучувајќи ги и социјалните мрежи како Фејсбук, Инстаграм или други, претставува економска активност од која може да се оствари доход што подлежи на оданочување, во согласност со Законот за данокот на личен доход, Законот за данокот на додадена вредност и Законот за данокот на добивка“.

Притоа, оттаму појаснуваат дека физичките лица што продаваат производи или услуги преку социјални мрежи имаат обврска да го пријават остварениот доход, без разлика дали продажбата ја вршат повремено или континуирано.

„Физичките лица што продаваат преку интернет, односно преку социјалните мрежи, се обврзани да го пријават остварениот доход преку електронска пресметка (е-ПДД) во системот е-Даночни услуги и да го платат данокот според важечките стапки“, наведуваат од УЈП.

Доколку активноста се врши континуирано со цел остварување доход од стопанска дејност, тие се должни да се регистрираат во некоја од формите предвидени со Законот за трговски друштва. За правните лица, пак, обврските се поврзани со пријавување на прометот и пресметка на данокот на додадена вредност, доколку се ДДВ-обврзници.

Онлајн продажбата што не се пријавува како официјален промет, потенцираат од УЈП, се смета за дел од сивата економија, односно активности што се одвиваат надвор од даночниот систем и го намалуваат приливот на јавни приходи.

Онлајн продажбата преку профили и страници на социјалните мрежи станува сè поприсутна, но паралелно со тоа расте и бројот на пријави од граѓани за проблеми со нарачките и фискалните сметки. Во Управата за јавни приходи велат дека ваквите случаи се сè почести.

„УЈП бележи пораст на случаи на непријавена економска активност поврзана со продажби преку социјални мрежи преку зголемен број на пријави и претставки од граѓани, при кои не биле издадени фискални сметки, има нарачан а неиспорачан производ и др.“, наведуваат од институцијата.

Сепак, институцијата признава дека откривањето на ваквите активности е значително потешко кога продажбата се одвива преку профили на социјални мрежи без јасен идентитет на продавачот.

„Со механизмите со кои во моментов располага УЈП, откривањето ваков тип продажби преку социјални мрежи, каде што идентитетот на продавачот не е познат, е многу ограничено во виртуелниот простор“, наведуваат од институцијата.

Depositphotos

Според нивните искуства од досегашните постапки, институциите често доаѓаат до конкретни информации за продавачите дури откако купувачите ќе се пожалат дека трансакцијата не завршила како што било договорено.

„Во практика, продавачите најчесто се идентификуваат дури кога купувачите поднесуваат пријава поради неисполнети обврски или неиспорачани производи.“

Посебен предизвик за контролата претставува и фактот што некои од овие продажби не оставаат никаква трага во финансискиот систем.

„Контролата е значително отежната кога сите трансакции се вршат во готовина и не останува трансакциски запис во која било форма, а дистрибутерите (карго-превозниците) не вршат пријавување на извршените услуги“, посочуваат од УЈП.

Од институцијата појаснуваат дека нивната надлежност е ограничена на случаи во кои може јасно да се утврди кој стои зад продажбата.

„УЈП може да интервенира само кога има податоци за физичките и правните лица што ја организираат продажбата, а не го пријавуваат или евидентираат прометот, односно приходот“, наведуваат од институцијата.

Како едно од можните решенија, оттаму посочуваат дека е потребно постепено да се намали зависноста од плаќања во готово во е-трговијата.

„За да се подобри пријавувањето на прометот и приходот потребно е да се елиминира плаќањето во готово, односно целата е-трговија да се врши преку електронски трансакции и да се пропишат поригорозни казнени одредби за неевидентиран промет“, посочуваат од УЈП.

Справувањето со неформалната економија бара поширок институционален пристап

„Проблемот со сивата економија не е прашање со кое треба да се занимава само УЈП, туку бара координирана ангажираност на повеќе државни и локални институции и подигнување на свеста кај граѓаните“, наведуваат од Управата.

Во изминатиот период, како што велат од УЈП, веќе биле преземени одредени активности за контрола на ваквиот тип продажба.

„Од страна на УЈП се вршени контроли за продажба преку социјални мрежи и изречени се казни за непоседување фискален систем на опрема, а информациите се испраќаат и до Државниот инспекторат за труд за понатамошно постапување во согласност со нивните надлежности“, велат од институцијата.

Сепак, според нив, за поефикасно справување со овој сегмент на онлајн трговијата ќе бидат потребни и законски измени.

„Потребни се измени во постојната законска рамка за поефикасна регулација на продажбите што се одвиваат преку социјални мрежи. Во тој процес, покрај надлежните државни органи, потребно е да учествуваат и легално регистрираните е-трговци, релевантните асоцијации и други засегнати страни“, наведуваат од УЈП.

Depositphotos

Нерегистрираните продавачи се најголем проблем за надзорот

Од Државниот пазарен инспекторат (ДПИ) велат дека формално имаат надлежност да постапуваат во делот на онлајн трговијата, но таа е строго ограничена со постоењето на регистриран трговец и јасно утврдена деловна локација.

„Државниот пазарен инспекторат има надлежност да постапува во согласност со Законот за трговија и Законот за електронска трговија. Во согласност со Законот за трговија, електронската трговија е посебен начин на вршење трговија на големо и мало по пат на договор. Електронската трговија се организира од страна на трговецот за продажба по пат на некое комуникациско средство под услови пропишани со закон и друг пропис“, наведуваат од Инспекторатот.

Оттаму појаснуваат дека трговија може да вршат исклучиво субјекти што се регистрирани за таа дејност.

„Трговија може да вршат правни и физички лица што се регистрирани за вршење на таа дејност во соодветен регистар во согласност со закон“, велат од ДПИ.

Во однос на обврските за транспарентност во електронската трговија, од Инспекторатот детално ги наведуваат условите што мора да ги исполни секој регистриран е-трговец.

„Во согласност со Законот за електронска трговија, регистриран трговец, давател на услуги е должен да ги направи лесно, директно и постојано достапни најмалку следниве информации: име, односно фирма на давателот на услугата, седиште на правното лице или адреса доколку е физичко лице, податоци за давателот на услугата врз основа на кои примателот на услугата може на директен и ефикасен начин да стапи во контакт со него, вклучувајќи ги и електронската адреса, трговскиот регистар во кој е внесен давателот на услугата и бројот на неговата регистрација“, наведуваат од ДПИ.

Дополнително, како што посочуваат од ДПИ, задолжителни се и информации за надлежните институции, лиценците и даночниот статус.

„Потребни се и податоци од надлежниот орган, доколку давателот на услугата подлежи на обврска за издавање лиценци или друг вид одобренија, како и даночен број ако давателот на услуга е обврзник на ДДВ. Ако давателот на услуги ги наведува цените на производите и услугите, тие треба да бидат наведени јасно и недвосмислено, особено дали во нив се вклучени трошоците на испорака, даноците и манипулативните трошоци“, додаваат од Инспекторатот.

Како најголем практичен проблем за постапување, од ДПИ го посочуваат фактот што значителен дел од онлајн продажбата преку социјални мрежи се одвива од нерегистрирани субјекти, без пријавена деловна локација.

„Најголем проблем што го оневозможува постапувањето од страна на Државниот пазарен инспекторат е тоа што одредени е-трговци немаат регистриран деловен објект каде што би можело да се изврши надзор. Најчесто тоа го прават оддома, каде што Инспекторатот не може да врши надзор, односно нема регистрирана адреса или нема пријавена локација“, наведуваат од ДПИ.

Depositphotos

Ограничените информации што се објавуваат на социјалните мрежи се голем проблем

„Информациите што ги даваат претежно на социјалните мрежи се недоволни за да се постапува, а ако настане некој проблем со купувачите, се случува да ја згаснат страната или да станат недостапни на телефоните што ги имаат дадено како контакти“, велат од Инспекторатот.

Од ДПИ додаваат дека постапуваат во случаи кога пријавите се однесуваат на регистрирани трговци, но дека кај нерегистрираните субјекти можностите се ограничени.

„До Државниот пазарен инспекторат пристигнуваат пријави за онлајн купувања од регистрирани трговци и во тој случај се постапува во согласност со законот. Пристигнуваат и пријави од потрошувачи за купување производи од трговци што не се регистрирани, не се достапни, и можноста за постапување и заштита на потрошувачките права во најголем дел од случаите е невозможна“, наведуваат од Инспекторатот.

Оттаму апелираат граѓаните да бидат внимателни при онлајн купувањата.

„Со таа цел, Државниот пазарен инспекторат континуирано апелира до потрошувачите да бидат внимателни при купувањата по електронски пат, да се информираат за трговецот и безбедноста на електронската платформа, начинот на плаќање и секогаш да побараат да им биде издадена фискална сметка или фактура“, порачуваат од ДПИ.