Откритие наградено со Нобел може да ја реши глобалната криза за вода

Професорот Омар Јаги ја освои Нобеловата награда за хемија во 2025 година за откритие што неговата стартап-компанија сега го претвора во реалност. Технологијата што собира вода од воздухот доаѓа во момент кога светот сè повеќе го погодуваат суши, а ова глобално признание може да го забрза нејзиното ширење.

„Во научната заедница, тој секогаш бил високо ценет, но Нобеловата награда ни дава дополнително потврдување во бизнис-светот и го поедноставува објаснувањето на она што го правиме“, изјави Самер Таха, извршен директор на компанијата „Атоко“ (Atoco) од Ирвин, Калифорнија, која Јаги ја основал во 2020 година. Таха очекува дека Нобеловата награда ќе ја поттикне и заинтересираноста на инвеститорите, иако компанијата не сакаше да го коментира напорот за собирање капитал.

„Атоко“, која ќе започне да прима нарачки за својот уред за собирање вода во втората половина на 2026 година, се фокусира на дата-центри, бидејќи бумот на вештачката интелигенција сè повеќе го оптоварува водоснабдувањето низ САД. Компанијата исто така се насочува кон водоснабдување постројки за производство на зелен водород и заедници во подрачја погодени од суша. Уредите за собирање вода не бараат електрична енергија и можат да произведуваат ултрабистра вода користејќи само сончева светлина или отпадна топлина од дата-центри и други индустриски постројки.

Сушите сè повеќе го погодуваат светот, а овој вид технологија би можел да ги ублажи нивните последици Depositphotos

Јаги, професор по хемија на Универзитетот Калифорнија во Беркли, е пионер во развојот на метално-органски мрежи (MOФ) – исклучително мали структури што се состојат од метали и органски молекули, а се исполнети со порозни празнини. Грам материјал МОФ може да има површина како фудбалско игралиште. Ваквите мрежи на „Атоко“ се изработени од елементи дизајнирани да апсорбираат одредени молекули од атмосферата, како што се H₂O или CO₂.

„Атоко“ овој квартал планира да го претстави прототипот што може да произведува 200 литри вода дневно. Комерцијалната верзија ќе биде со големина на транспортен контејнер и ќе може да произведува 1.000 литри вода дневно. (За споредба, типичен дата-центар троши околу два милиони литри вода дневно.)

Според анализата на Обединетите нации, половина од светската популација се соочува со недостиг од вода, а 25 отсто страдаат од исклучително висок воден стрес. Дури и во Калифорнија, која има четврта најголема економија во светот, речиси милион луѓе немаат пристап до чиста пивка вода, покажува еден извештај од 2024 година. Климатските промени, топлотните бранови и суши дополнително го влошуваат недостигот од вода низ светот, додека сè почестото и посилно невреме може привремено да ги онеспособи постојките за прочистување вода.

Јаги, кој е и главен научен директор на „Атоко“, го следи примерот на други добитници на Нобеловата награда што станаа претприемачи пред да го стекнат светското признание за својот труд.

Кога Францис Арнолд во 2018 година ја доби Нобеловата награда за хемија, таа веќе беше коосновач на две компании – „Гево“ (Gevo), производител на одржливи горива, и „Провиви“ (Provivi), која развива еколошки прифатливи технологии за сузбивање штетници. Иако се повлече од процесот на собирање средства по освојувањето на наградата, Арнолд изјави дека Нобеловата награда ги зголемила препознатливоста на „Провиви“ и напорите да се намали употребата на пестициди.

Центрите за податоци трошат милиони литри вода дневно Bloomberg

„Пазарите на компанијата ‘Провиви’ се наоѓаат во земји и региони што особено ја ценат Нобеловата награда (Јужна Америка, Африка, Азија)“, посочи Арнолд, професорка по хемиско инженерство на Калифорнискиот институт за технологија „Калтек“ (Caltech). Таа додаде дека кога во 2020 година го посетила Мексико за да се сретне со локалните земјоделци, тогашниот министер за земјоделство со задоволство се согласил да се сретне со неа и да помогне во промовирањето на технологијата на нејзината компанија.

Син на палестински бегалци од Газа, Јаги е роден во Јордан, а во САД емигрирал за да студира. Својот успех им го припишува на јавните универзитети и на поддршката од Националната фондација за наука и Американското Министерство за енергија, кои ги финансирале истражувањата што му ја донеле Нобеловата награда, која ја дели со Сусума Китагава од Јапонија и Ричард Робсон од Австралија.

„Федералните грантови играа клучна улога во почетните откритија што доведоа до ова извонредно научно поле“, изјави Јаги на прес-конференција.