„Државно“ дигитално евро vs. „приватен“ дигитален долар: сѐ што треба да знаете

Неодамна висок функционер на Европската централна банка (ЕЦБ) изјави дека 2029 година е најверојатно моментот кога еврозоната официјално ќе го добие дигиталното евро – дигитална валута што треба да биде одговор на растечката доминација на т.н. стабилни коини или стабилни валути, во моментов најголем дел од нив врзани за американскиот долар. Ова ќе го смени начинот на кој над 450 милиони жители на Европската Унија (ЕУ) ќе менаџираат со своите пари секојдневно, со импликации што во голема мера ја надминуваат само обичната замена на кешот со дигитална валута.

Дигиталното евро не е замислено само како уште една апликација за плаќање што ќе им конкурира на веќе постојните сервиси. За разлика од апликациите на деловните банки или платежните платформи, дигиталното евро ќе претставува директен облик на пари издадени од централна банка, која исто како и за еврото во физички облик, гарантира за неговата вредност и стабилност. Оваа дистинкција има огромно значење за корисниците и за финансискиот систем во поширока смисла. Во моментов дигиталните плаќања се одвиваат преку комерцијалните банки и платежните процесирачки центри, додека дигиталното евро треба да ги елиминира овие посредници кај основните трансакции, намалувајќи ги со тоа трошоците и времето за порамнување.

Со проектот за дигиталното евро, ЕУ и ЕЦБ се определија за развој на т.н. CBDC (central bank digital currency), односно дигитална верзија на официјална валута, која ја издаваат централните банки, и проекти какви што во моментов се развиваат во десетици држави низ светот. Кина предничи во развојот со својот дигитален јуан, кој е во експериментална фаза од 2021 година.

Дигитална валута или средство за контрола на масите

Меѓутоа, како што ЕЦБ ја засилува својата информативна кампања околу дигиталното евро, противниците на неговото воведување укажуваат на недостатоците и опасностите.

Дигиталното евро би значело премин од „лоши пари на уште полоша верзија, која ќе биде одлично орудие за неколкумина“, изјави претседателот на „Биткоин друштвото на Словенија“, Тони Чепон, за „Блумберг Адрија“.

„Обичните граѓани многу брзо ќе зажалат што доброволно прифатиле пари што не се тоа, туку само алатка за надзор, манипулација, исцрпување и уништување на сувереноста на жителите на ЕУ“, смета Чепон.

Поддржувачите на биткоинот и инаку се против т.н. фиат валути, како еврото, доларот, јуанот, јенот и другите со кои управуваат централните банки. Наместо тоа, тие заговараат биткоин како алтернатива за плаќање без единствен авторитет и надзор. Чепон предупредува на примерот со Кина, односно воведувањето централни банкарски дигитални пари. „Како што гледаме во Кина, со помош на дигиталниот идентитет и дигиталните пари, кои не се тоа, брзо доаѓаме до извонредно орудие за надзор на популацијата и управување со нејзиниот имот.“

Depositphotos

 

Чепон вели дека комерцијалните банки веќе воведуваат инстант плаќања, кои се извршуваат веднаш, што е најсилниот аргумент на ЕЦБ за воведување на дигиталното евро. Сепак, наведувајќи ги аргументите на ЕЦБ за дигитално евро, според Чепон, „тие забораваат да споменат“ дека комерцијалните банки ќе изгубат дел од својата моќ, а фокусот на банкарскиот систем ќе биде префрлен на уште поцентрализирана ЕЦБ и на самата држава.

Здружението на банки на Словенија (ЗБС), кое инаку го поддржува дигиталното евро „како стратешки неопходен чекор во модернизацијата на платниот систем, зачувувањето на монетарниот суверенитет и поттикнувањето на дигиталните иновации“, исто така предупредува на опасностите за банкарскиот систем.

Доколку корисниците почнат масовно да се префрлаат од депозити кон дигиталното евро, тоа би можело да ги ослабне ликвидноста и капиталната сила на банките или дури да го зголеми ризикот од брзи повлекувања, изјавија од ЗБС за „Блумберг Адрија“.

Токму затоа ЕЦБ предлага воведување ограничувања на максималните износи што едно лице може да ги држи во дигитални евра (на пример, помеѓу 1,5 и 2,5 илјади евра), велат од здружението на банкарите, додавајќи дека воведувањето на дигиталното евро ќе бара и големи инвестиции во инфраструктура, како од страна на ЕЦБ така и од страна на финансиските институции.

Америка широко ја отвори вратата за стабилните коини

Од другата страна на Атлантикот, пак, иако администрацијата на претходниот претседател Џо Бајден остави простор и даде поддршка на иницијативите за креирање дигитален долар поддржан од Федералните резерви, неговиот наследник Доналд Трамп, со извршна наредба од јануари 2025 година, забрани државните тела да преземаат какви било активности „за воспоставување, издавање и промоција на CBDC“, односно дигитална валута на централната банка, како и да „ги прекинат“ сите планови и иницијативи поврзани со креирање CBDC.

Со ова, Трамп ги исполни предизборните ветувања дека ќе биде пријателски настроен кон криптовалутите и промоцијата на дигитални валути издадени од приватни ентитети што се потпираат на американскиот долар. Па, така, во јули 2025 година Конгресот го усвои т.н. Џиниус акт (GENIUS Act) – закон што поставува прецизни правила за издавање и користење т.н. стабилни коини (stablecoins). Според него, само лиценцирани банки и финансиски институции смеат да издаваат такви токени, со целосна покриеност во ликвидни средства како готовина и државни обврзници. Ова ја зголемува довербата на пазарот и ја намалува можноста за финансиски злоупотреби. За разлика од нестабилните криптовалути како биткоинот, чија вредност има големи осцилации, стабилните коини ја одржуваат вредноста најчесто врз основа на стабилни национални валути, главно американски долари. 

Околу 60 проценти од глобалниот пазар на стабилни коини, вреден околу 305 милијарди долари, се во сопственост на компанијата „Тетер“ (Tether), која го издава стабилниот коин USDT од 2014 година, поддржан од доларот. Пазарната капитализација на USDT e околу 180 милијарди долари, а 24-часовен волумен на тргување над 200 милијарди долари. „Тетер“ е со седиште во Ел Салвадор и е вмешан во неколку правни спора со американската администрација. Затоа од компанијата кон средината на септември ставија поранешен советник за дигитални средства на Белата куќа за одговорен за новиот стабилен коин, USAT, кој за да може да функционира во САД, мора да биде во согласност со неодамна донесениот Џиниус закон.

Втората по важност стабилна валута или стабилен коин во светот е USDC, издадена од американската компанија „Сркл“ (Circle) во 2018 година. Исто така врзан со вредноста на доларот во однос 1:1, и неговиот глобален пазарен удел е околу 25 отсто. Во јуни 2025 година компанијата издавач на овој коин почна да котира на Њујоршката берза, а нејзините акции во последните шест месеци се пораснати за 65 проценти.

Привлечноста на стабилните коини лежи во нивната практична употреба. Тие може да се користат на глобално ниво за моментални трансакции, за чување средства и за брз трансфер на вредност без разлика на временската зона или работните часови. 

Американските банки веќе се приспособуваат на новата реалност. „ЏП Морган“ (ЈPMorgan Chase) е пионер во ова поле со својот ЏПМ коин (JPM Coin), кој од 2019 година се користи за институционални трансакции со дневен обем од околу милијарда долари, а во 2025 година банката започна да развива и нов депозитен токен за корпоративни порамнувања на блокчејн-инфраструктура, 24 часа, седум дена во неделата. Банката на Америка (Bank of America) спроведува пилот-програми за сопствен стабилен коин, кој би бил третиран како депозит со државна заштита и резерви 1:1, со цел да се намалат трошоците и времето на финансиските трансакции, додека „Ситигруп“ (Citigroup) преку својата платформа СТС (Citi Token Services) ја истражува употребата на коините за корпоративни клиенти и им се приклучува на конзорциуми за развој на интероперабилни дигитални долари. „Велс Фарго“ (Wells Fargo) спроведува тестови со приватен блокчејн за дигитален кеш, со фокус на прекугранични плаќања и побрзи порамнувања од традиционалните канали СВИФТ (SWIFT), а и „Голдман Сакс“ (Goldman Sachs) и „Морган Стенли“ (Morgan Stanley) разгледуваат сопствени решенија за стабилни коини, иако сè уште без официјално лансирање.

Главната цел на овие иницијативи е да се комбинираат предностите на блокчејн-технологијата со довербата и регулаторната усогласеност на традиционалните банки. 

Сето ова објаснува, меѓу другото, зошто ЕЦБ се залага за дигиталното евро, и покрај загриженоста за приватноста на потрошувачите и противењето од оние што велат дека модел во американски стил фокусиран на приватни стабилни коини би бил доволен.
Како што вели Лајонел Лорен во колумната за „Блумберг“, тоа би можело да „послужи како катализатор за финансискиот сектор да го среди својот технолошки дом и да се подготви за промени на неколку нивоа, од големопродажба до малопродажба, или да ризикува да изгуби уште повеќе од својата предност во однос на САД и Кина. Тоа би можело да биде чекор кон поинтегрирана европска унија за плаќања. И би можело да понуди резервна опција за јавни пари во безготовински свет“.