Скапо ви е „Дубаи“ чоколадото? Е, па ќе биде уште поскапо, ф’стаците отидоа до небо!

Периодов е актуелно поскапувањето на ф’стаците на светските пазари, поради војната со Иран, којшто е голем светски производител на овие јаткасти плодови. Како што веќе пишуваше „Блумберг“, цената на овој популарен орев скокна најмногу во последните осум години, односно на 4,6 долари за фунта (околу половина килограм, н.з.), што е највисоко од мај 2018 година, според податоците на американската компанија „Експана“, аналитичар на пазарните трендови во земјоделското производство.

Меѓутоа, Иран не е и најголем производител на ф’стаци во светот, туку тоа се САД, со околу 65 отсто од светското производство, додека Исламската Република е на второ место, со 18 отсто, пред Турција со 11 отсто и останатите помали производители со вкупно 6 отсто. САД се големи производители на јаткасти плодови воопшто, особено Калифорнија, од каде што доаѓа околу 80 отсто од глобалното производство на лешници, ореви и ф’стаци, како што истакнува главниот аналитичар на „Блумберг Адрија“, Михаел Блажековиќ.  

„Оваа индустрија е во голема мера зависна од извозот, а побарувачката расте во региони како Азија и Европа поради зголемената популарност на здравите закуски и трендовите во храната. Американското производство е во голема мера зависно од извозот во странство, при што 80 проценти од бадемите, 70 проценти од лешниците и 65 проценти од ф'стаците одат во Европа и Азија“, забележува Блажековиќ.

Македонија увезува „апетисани“ за 17 милиони евра

Дури и Македонија најголем дел од увозот на јаткасти плодови, вредносно изразено,  го прави од САД, а не од Турција како што би претпоставиле многумина, и тоа речиси 30 отсто од вкупниот увоз во 2025 година, којшто изнесувал речиси 17 милиони евра.

Од американските плантажи во земјава најмногу доаѓаат бадеми, односно, лани се увезени вкупно 580 тони лупени и нелупени бадеми за 3,65 милиони евра, покажуваат податоците на Државниот завод за статистика. Ф’стаци од САД се увезени вкупно околу 130 тони, претежно во лушпа, за околу 1,25 милиони евра. Но, гледано количински, од Иран лани сме увезле повеќе ф’стаци, поточно 194 тони, но за пониска просечна цена по килограм, односно вкупно околу 933 илјади евра. Вкупно во земјава во 2025 се увезени речиси 330 тони ф’стаци, за вкупно околу 2,2 милиони евра, или просечно за околу 6,6 евра за килограм. Во малопродажба, ф’стаците се повеќе од двојно поскапи, односно околу 12-15 евра или од 750-900 денари за килограм.

Втор најголем увоз на јаткасти плодови имаме од Виетнам, и тоа „индиски ореви“, односно околу 640 тони годишно, за без малку 4,2 милиони евра. На трето место е Кина, од каде што во Македонија се увезени речиси 500 тони обични ореви, лупени, за околу два милион евра. Турција е веднаш за Кина, а од оваа земја имаме увоз на бадеми, лешници и ф’стаци, за вкупно 1,94 милиони евра.

Изминатата сезона на берба на ф'стаци, инаку,  била рекордна во САД, каде што производството пораснало за 43 проценти на годишно ниво, што го надомести во голема мера падот на производството (пад од 70 проценти) во Турција. Клучните пазари каде што се консумираат ф'стаци се Кина и Европската Унија, кои заедно сочинуваат дури 58 проценти од побарувачката.

Зошто се ф’стаците толку скапи?

Глобалното производство на ф’стаци пораснало само за 1 процент на годишно ниво, додека побарувачката пораснала за 30 проценти, што во моментов ги зголемува цените на турските ф’стаци, пишува аналитичарот на „Блумберг Адрија“, Блажековиќ.

Вкупното глобално производство се зголемило за над 50 проценти во последните пет години, поттикнато од побарувачката за чоколади и сладоледи со вкус на ф’стаци. Од друга страна, добрите временски услови и зголеменото одгледување ф’стаци придонесоа за стабилни цени на ф’стаци во САД. 

Depositphotos

 

„Во регионот Адрија, најмногу зависиме од турските јаткасти плодови, но нашата потрошувачка е многу ниска, па затоа не би требало да има големо влијание врз вкупната инфлација. Просечниот Македонец троши 1 процент од својот приход на јаткасти плодови, додека остатокот од регионот троши околу 0,3-0,4 проценти.“, вели Блажековиќ.

Самото производство на ф'стаци е скапо со оглед на интензитетот на трудот на културата, а на дрвјата им се потребни помеѓу 10-15 години за да го достигнат врвот на производството, а тие раѓаат плод на секои две години, што значи послаба жетва секоја втора година. 

„Производството на сите јаткасти плодови во Турција е силно под влијание на лошите временски услови, што се одразува и на цената на лешниците. Вреди да се напомене дека дури 30 проценти од засадените дрвја во Турција сè уште не ја достигнале фазата на берба, па затоа очекуваме стабилизација во наредните жетви“, додава Блажековиќ.

Глобалната потрошувачка на  ф'стаци  нагло се зголеми откако чоколадните плочки полнети со овој плод, познати како „Дубаи чоколадо“, станаа вирални на Тикток и Инстаграм кон крајот на 2023 година, пишуваше веќе „Блумберг“. Овој тренд значително ја зајакна побарувачката во Европа, Блискиот Исток и Азија. Големите прехранбени брендови, како што се „Хеген дас“ (Häagen-Dazs) и „Таш“ (Táche), вклучија ф'стаци во нивниот сладолед и билни пијалоци, додека „Старбакс“ (Starbucks) дополнително го популаризираше кафето со вкус на ф'стаци. Според податоците од компанијата „Експана“, референтните цени за ф'стаци во САД се зголемија за околу 30 проценти во двете години од крајот на 2023 година.