Скапо ви е чоколадото „дубаи“? Е па, ќе биде уште поскапо, ф’стаците отидоа до небо!

Периодов е актуелно поскапувањето на ф’стаците на светските пазари, поради војната со Иран, кој е голем светски производител на овие јаткасти плодови. Како што веќе пишуваше „Блумберг“, цената на овој популарен орев скокна најмногу во последните осум години, односно на 4,6 долари за фунта (околу половина килограм, н.з.), што е највисоко од мај 2018 година, според податоците на американската компанија „Експана“, аналитичар на пазарните трендови во земјоделското производство.

Меѓутоа, Иран не е и најголем производител на ф’стаци во светот, туку тоа се САД, со околу 65 отсто од светското производство, додека Исламската Република е на второ место, со 18 отсто, пред Турција со 11 отсто и другите помали производители со вкупно 6 отсто. САД се голем производител на јаткасти плодови воопшто, особено Калифорнија, од каде што доаѓа околу 80 отсто од глобалното производство на лешници, ореви и ф’стаци, како што истакнува главниот аналитичар на „Блумберг Адрија“, Михаел Блажековиќ.  

„Оваа индустрија во голема е мера зависна од извозот, а побарувачката расте во региони како Азија и Европа поради зголемената популарност на здравите закуски и трендовите во храната. Американското производство во голема мера е зависно од извозот во странство, при што 80 проценти од бадемите, 70 проценти од лешниците и 65 проценти од ф'стаците одат во Европа и Азија“, забележува Блажековиќ.

Македонија увезува јаткасти плодови за 17 милиони евра

Дури и Македонија најголем дел од увозот на јаткасти плодови, вредносно изразено, прави од САД, а не од Турција како што би претпоставиле многумина, и тоа речиси 30 отсто од вкупниот увоз во 2025 година, кој изнесувал речиси 17 милиони евра.

Од американските плантажи во земјава најмногу доаѓаат бадеми, односно лани се увезени вкупно 580 тони лупени и нелупени бадеми за 3,65 милиони евра, покажуваат податоците на Државниот завод за статистика. Ф’стаци од САД се увезени вкупно околу 130 тони, претежно во лушпа, за околу 1,25 милион евра. Но, гледано количински, од Иран лани сме увезле повеќе ф’стаци, поточно 194 тони, но за пониска просечна цена по килограм, односно вкупно околу 933 илјади евра. Вкупно во земјава во 2025 година се увезени речиси 330 тони ф’стаци, за вкупно околу 2,2 милиони евра, или просечно за околу 6,6 евра за килограм. Во малопродажба ф’стаците се повеќе од двојно поскапи, односно околу 12-15 евра или од 750 до 900 денари за килограм.

Втор најголем увоз на јаткасти плодови имаме од Виетнам, и тоа индиски ореви, односно околу 640 тони годишно, за речиси 4,2 милиони евра. На трето место е Кина, од каде што во Македонија се увезени речиси 500 тони обични ореви, лупени, за околу два милиона евра. Турција е веднаш зад Кина, а од оваа земја имаме увоз на бадеми, лешници и ф’стаци за вкупно 1,94 милион евра.

Изминатата сезона на берба на ф'стаци, инаку, била рекордна во САД, каде што производството пораснало за 43 проценти на годишно ниво, што го надомести во голема мера падот на производството (пад од 70 проценти) во Турција. Клучни пазари каде што се консумираат ф'стаци се Кина и Европската Унија, кои заедно сочинуваат дури 58 проценти од побарувачката.

Зошто ф’стаците се толку скапи?

Глобалното производство на ф’стаци пораснало само за 1 процент на годишно ниво, додека побарувачката пораснала за 30 проценти, што во моментов ги зголемува цените на турските ф’стаци, пишува аналитичарот на „Блумберг Адрија“ Блажековиќ.

Вкупното глобално производство се зголемило за над 50 проценти во последните пет години, поттикнато од побарувачката за чоколади и сладоледи со вкус на ф’стаци. Од друга страна, добрите временски услови и зголеменото одгледување ф’стаци придонесоа за стабилни цени на ф’стаците во САД. 

Depositphotos

 

„Во регионот Адрија најмногу зависиме од турските јаткасти плодови, но нашата потрошувачка е многу ниска, па затоа не би требало да има големо влијание врз вкупната инфлација. Просечниот Македонец троши 1 процент од својот приход на јаткасти плодови, додека остатокот од регионот троши околу 0,3-0,4 проценти“, вели Блажековиќ.

Самото производство на ф'стаци е скапо, со оглед на интензитетот на трудот за културата, додека на дрвјата им се потребни помеѓу 10 и 15 години за да го достигнат врвот на производството, а тие раѓаат плод на секои две години, што значи послаба жетва секоја втора година. 

„Производството на сите јаткасти плодови во Турција е под силно влијание на лошите временски услови, што се одразува и на цената на лешниците. Вреди да се напомене дека дури 30 проценти од засадените дрвја во Турција сè уште не ја достигнале фазата на берба, па затоа очекуваме стабилизација во наредните жетви“, додава Блажековиќ.

Глобалната потрошувачка на ф'стаци нагло се зголеми откако чоколадните плочки полнети со овој плод, познати како чоколадо „дубаи“, станаа вирални на Тикток и Инстаграм кон крајот на 2023 година, пишуваше веќе „Блумберг“. Овој тренд значително ја зајакна побарувачката во Европа, Блискиот Исток и Азија. Големите прехранбени брендови, како што се „Хеген дас“ (Häagen-Dazs) и „Таш“ (Táche), вклучија ф'стаци во нивниот сладолед и билни пијалаци, додека „Старбакс“ (Starbucks) дополнително го популаризира кафето со вкус на ф'стаци. Според податоците од компанијата „Експана“, референтните цени за ф'стаците во САД се зголемија за околу 30 проценти во двете години од крајот на 2023 година.