ЕУ се „откачува“ од руските горива, но сѐ уште троши милијарда евра месечно за нив

Македонија не е директно засегната од американските санкции врз „Нафтената индустрија на Србија“ (НИС), кои стапија во сила на 9 октомври, откако осум пати годинава беа одложувани. Од Регулаторната комисија за енергетика (РКЕ) велат дека најголем дел (речиси 86 отсто) од нафтата што е достапна во земјава е од увоз од Грција, додека од Србија се увезува под еден отсто.

Во согласност со Годишниот извештај на РКЕ за 2024 година, трговците на големо со сурова нафта, нафтени деривати, биогорива и горива за транспорт го вршеле увозот на нафтените деривати во земјава од 11 држави, при што најмногу нафтени деривати биле увезени од соседните држави: и тоа од Грција 85,98 отсто, потоа од Бугарија 10,49 отсто, Албанија 2,27 отсто, Србија 0,96 отсто, Црна Гора 0,15 отсто, Романија 0,09 отсто и мал процент на увоз од други земји.

Најголем увозник на нафтени деривати на македонскиот пазар е „Окта“, која во 2024 година држела 73 отсто од пазарот, пред „Супертрејд“ со 10,3 отсто и „Лукоил“ со осум отсто. Минатата година се увезени вкупно 1,31 милион тони нафтени деривати во земјава, што е за 2,65 отсто помалку во однос на 2023 година, од кои речиси 68 отсто е дизел гориво.

НИС, пак, е најголема енергетска компанија во Србија, контролира повеќе од 80 отсто од пазарот на нафтени деривати, со единствена рафинерија во Панчево, и преработува сурова нафта што во најголем дел доаѓа од Русија, преку Хрватска или Унгарија. Хрватска е директно засегната бидејќи голем дел од увозот на нафта за НИС оди преку државната фирма ЈАНАФ, која само до 31 декември ќе загуби 18 милиони евра. Затоа, не случајно деновиве се слушна и идејата дека ЈАНАФ би можел да го  купи рускиот удел во НИС ако треба, само да може да продолжи испораката на нафта непречено.

Иако Македонија не трпи директни последици од американските санкции кон НИС, последиците што би ги претрпеле српските компании поради евентуален недостиг од гориво може индиректно да се пренесат и врз македонската економија. Можни се намален обем на работа, намалени или откажани испораки на прехранбени и друг вид на стоки итн.  Многу фабрики во Србија користат гас и нафта, транспортниот сектор не може да функционира без нафтените деривати и практично сите економски гранки повеќе или помалку зависат од нафтените деривати.

Според податоците на Државниот завод за статистика, Србија е наш петти најголем надворешнотрговски партнер (по Германија, Велика Британија, Грција и Кина, а пред Бугарија, Турција и Италија).

Во 2024 година сме имале извоз во Србија вреден 450 милиони евра, а увоз од 680 милиони евра, а вкупната трговска размена пораснала за 4,4 отсто во однос на претходната година.

Кај северниот сосед најмногу извезуваме храна, хемиски и сродни производи, машини и транспортни уреди и горива, додека најмногу увезуваме исто така храна, разновидни производи за широка потрошувачка, машини и транспортни уреди итн.

Да потсетиме, НИС беше ставена на списокот на санкции на САД на 10 јануари поради таканаречениот „секундарен ризик“, односно мнозинското руско сопствеништво на компанијата. Од јануари САД го одложија спроведувањето на санкциите осум пати. Санкциите на САД имаат цел, меѓу другото, да го спречат финансирањето на војната во Украина преку пари што доаѓаат од руски енергетски компании. Компанијата е во мнозинска сопственост на руската државна компанија „Газпром нефт“ од 2008 година, со 44,9 отсто, српската држава поседува 29,9 отсто и остатокот неколку помали акционери. Од американскиот Стејт департмент изјавија дека санкциите се насочени против Русија, а не против Србија и дека САД ја охрабруваат Србија да преземе чекори за да ја врати контролата врз своите клучни енергетски ресурси.

„Европските партнери мора да престанат да ги користат руските енергетски извори бидејќи тоа ја продолжува војната во Украина“, повтори американскиот претседател Доналд Трамп неколкупати изминатиов период, алудирајќи и на членките на ЕУ и на НАТО што сѐ уште набавуваат нафта и гас од Русија.

„Тие ја финансираат војната против самите себеси. Кај сте виделе такво нешто?“, коментираше Трамп неодамна во Обединетите нации околу фактот дека членки на ЕУ сѐ уште ѝ плаќаат над една милијарда евра месечно на Русија за енергенти.

Кој сѐ уште купува руска нафта и гас во ЕУ?

Европската Унија одговори со нов пакет санкции, 19-ти по ред откако почна инвазијата на Русија врз Украина, кој подразбира целосна забрана за увоз на руски втечнет гас (LNG) до 2026 година, една година порано одошто претходниот предлог, како и забрана на трансакции со клучните државни нафтени компании, „Роснефт“ и „Газпром нефт“. Меѓутоа, пакетот санкции не вклучува дополнителни мерки за увозот на гас и нафта што доаѓаат во ЕУ преку цевководи. Но ЕУ разгледува трговски мерки со цел да го сузбие преостанатиот увоз на нафта од Русија, како што изјавил неименуван извор за „Блумберг“ неодамна. Целта на Унијата е постепено да го елиминира увозот на руски енергенти до 2027 година, а земјите членки до крајот на 2025 година треба да поднесат планови како мислат да го направат  тоа.

Во моментов Унгарија и Словачка се земји од ЕУ што се најголеми увознички на руска нафта и гас, кои постојано тврдат дека не можат да ги запрат испораките преку цевководи поради загрозување на сигурноста во снабдувањето со енергенти, како и повисоките трошоци за алтернативните извори.

Земјите членки на ЕУ во август годинава потрошиле 1,15 милијарда евра за увоз на руски фосилни горива, според анализата на Центарот за истражување на енергијата и чистиот воздух - ЦРЕА (CREA) со седиште во Хелсинки, Финска. Петте најголеми увознички, Унгарија, Словачка, Франција, Холандија и Белгија, платиле 85 отсто од оваа сума, или 979 милиони евра, додека преостанатите 15 отсто отпаѓаат на Шпанија, Италија, Австрија, Словенија, Хрватска, Бугарија, Романија, Грција и Полска.

Унгарија и Словачка купуваат руска сурова нафта и гас доведен преку гасовод, додека Франција, Холандија и Белгија увезуваат втечнет гас, односно природен гас доведен во течна состојба за да може да се транспортира со брод наместо преку гасовод.

Европа, и покрај тековните напори за остварување на својата „зелена агенда“, во моментов сѐ уште силно се потпира на фосилни горива за задоволување на енергетските потреби. Нафтата (33 отсто) и природниот гас (24 отсто) зафаќаат над половина од снабдувањето на ЕУ со енергенти. Јагленот учествува со 11,7 отсто, нуклеарната енергија со 11,2 отсто, биогоривата со 10,9 отсто, ветерот и сончевата енергија со 6,1 отсто и хидроенергијата со 3,1 отсто.

За да ги пренесе овие големи количества на нафта и гас, Европа користи широка мрежа на активни цевководи, во должина од над 202 илјади километри, според „Глобалдата“ (GlobalData).

Клучен дел од оваа мрежа е нафтоводот „Дружба“ долг 4.000 километри, еден од најдолгите нафтоводи во светот, со капацитет од 1,2 до 1,4 милион барели дневно, кој носи нафта од источна Русија, преку Белорусија и Украина, до Унгарија и Словачка.

Унгарија и Словачка продолжуваат да добиваат нафта преку нафтоводот според привремениот исклучок што го направи, со цел да се спречи сериозен недостиг од енергија, бидејќи овие земји без излез на море во голема мера се потпираат на нафтоводот „Дружба“ и имаат малку алтернативни увозни патишта или пристаништа.

Пред руската инвазија на Украина во февруари 2022 година, ЕУ набавуваше повеќе од 45 проценти од вкупниот увоз на гас и 27 проценти од нафтата од Русија. До 2024 година овие удели паднаа на 19 проценти за гас и три проценти за нафта.

 

 

Многу европски лидери се соочија со притисок да воведат построги санкции врз Русија, бидејќи ЕУ се стреми да ја намали својата зависност од руската енергија. Сепак, тоа останува предизвик за земјите што во голема мера зависат од еден единствен извор на енергија, на пример во Унгарија повеќе од 60 проценти од енергијата доаѓа од нафта и гас.

Увозот на руски гас се намали од над 150 милијарди кубни метри во 2021 година на помалку од 52 милијарди кубни метри во 2024 година. Овој кусок во голема мера беше компензиран со зголемениот увоз од други партнери: увозот на САД се зголеми од 18,9 милијарди кубни метри во 2021 година на 45,1 милијарди кубни метри во 2024 година, на Норвешка од 79,5 на 91,1 милијарда кубни метри, а на другите партнери од 41,6 на 45 милијарди кубни метри.