Интервју со археологот Гоце Наумов: Зошто македонските неолитски куќи станаа толку важни за историјата?

„Археолоџи магазин“ (Archaeology Magazine), едно од најчитаните светски списанија во областа на археологијата, во својот најнов број објави прилог за неолитските антропоморфни модели на куќи од Македонија. За археологот Гоце Наумов од Центарот за истражување на предисторијата, кој беше консултиран при подготовката на текстот, ваквиот потег е врвна меѓународна афирмација за нашето културно наследство.

Освен за значењето на едни од најуникатните артефакти од Македонија, за нивната загадочна улога во обредниот живот и за различните научни толкувања, во разговорот за „Блумберг Адрија“ Наумов отворено зборува и за предизвиците поврзани со нивната конзервација, но и како можеме да го искористиме вниманието во овие престижни меѓународни публикации за развој на културниот туризам.

Зошто токму сега овие предисториски артефакти го привлекуваат вниманието на јавноста?

Антропоморфни модели на куќи од Македонија се единствената ликовна претстава во неолитска Европа (но и пошироко), која прави симболичко и визуелно спојување на човекот и домот. Затоа, тие отсекогаш го привлекувале вниманието на јавноста, како на научната така и на пошироката. Уште од нивното откривање во 1950-тите години во Пелагонија, па до денес, тие се вклучени во разни публикации и во неколку изложби, така што, поради својата невообичаеност, тие постојано привлекуваат внимание. Сепак, освен со ретки исклучоци, ова афирмирање на моделите е претежно правено во локални рамки, па светската јавност многу и не ги познава. Меѓународно тие се вклучени на една изложба во Љубљана, колешката Ирена Колиштркоска Настева ги има претставено на неколку конференции, професорот Никос Чаусидис ги има обработено во неколку интернационални публикации и јас ги имам вклучено во мои странски научни трудови. Но се чини дека тоа не е доволно за овие извонредни артефакти да добијат поголем меѓународен публицитет.

Во 1981 година случајно е откриен археолошкиот локалитет Церје во скопското село Говрлево. Меѓу најзначајните наоди е моделот на куќа со приказ на бремена жена, чие постоење нуди директна врска со духовниот свет и секојдневието на неолитското население/Фото: Благој Дрнков

 

Често кога антропоморфните модели ги претставувам на моите предавања и презентации низ Европа и САД, публиката е изненадена од нивното присуство во светот на културното наследство и многу е љубопитна за нивното значење и функција. Поради тоа, заедно со колеги од Германија и од Франција, минатата година организиравме настан во Брандербуршката академија во Берлин што беше насочен на моделите на куќи во древниот свет, каде што ги акцентирав македонските предмети како едни од клучните во процесот на неолитизација на Европа. Можеби како резултат на овој настан добив покана од реномираното списание „Археолоџи магазин“ да направиме прилог и за антропоморфните модели на куќи од Македонија, иако нивните уредници спомнаа дека идејата потекнува од еден мој труд публикуван во САД пред десетина години. Како и да е, нивната иницијатива е одлична и овозможи на популарно светско ниво да ги афирмираме овие уникатни предмети и воедно покажува дека имаме уште многу да направиме за тие да добијат соодветно внимание во археологијата и воопшто во едукацијата за симболичките аспекти на неолитот.

Каде и како настанале овие антропоморфни модели на куќи во Македонија?

Нашите најнови истражувања посочуваат на тоа дека првите антропоморфни модели на куќи биле изработени во Пелагонија. Во последната деценија заедно со мојот тим сме насочени кон мултидисциплинарно проучување на пелагониските тумби, каде што меѓу другото применуваме и мошне детално хронолошко моделирање на нивната старост. Во тие рамки локалитетот Влахо е засега најстариот неолитски локалитет во Македонија, кој бил активен во периодот меѓу 6400 и 6000 година пр. н.е. При неговото рекогносцирање и ископување имаме откриено повеќе фрагменти од антропоморфни модели на куќи, што посочува дека тие се воедно најстарите откриени во Македонија, односно во Европа. Датирањето на најстарите слоеви на Велушка Тумба и Врбјанска Чука меѓу 6100 и 5900 година пр. н.е., каде што исто така откриваме фрагменти од вакви модели, покажува дека и таму се следат овие традиции зачнати во Пелагонија.

Тоа покажува дека антропоморфните модели на куќи уште во самите почетоци на неолитот во Македонија биле симболичка рефлексија на новото поимање на домот како клучен простор во социјалната трансформација на природната средина, но и на човекот. Едноставни модели на куќи, без антропоморфни елементи, се присутни во неолитска Тесалија, а стотици такви се откриени и откриваме во неолитска Пелагонија. Тоа покажува дека во неолитот постоела идеологија поврзана со куќата, меѓутоа во Пелагонија, односно во Македонија, за првпат се случува симболичко изедначување на човекот со домот. Тоа е неверојатна когнитивна револуција во човековото постоење, која се манифестирала преку изработка на антропоморфните модели на куќи, и тоа не само во Пелагонија туку и во Полог, Овчеполието, Охридскиот Регион и Скопската Котлина. Тоа укажува дека оваа нова идеја мошне брзо се ширела меѓу првите земјоделци на овие простори и, она што е уште поневеројатно, се чини дека и меѓу нив истата идеја замира. Имено, вакви претстави на неолитски луѓе-куќи се откриени единствено на територијата Македонија и, по повеќегодишни комуникации со нашите колеги од соседните балкански земји, не е откриен ниту еден фрагмент што јасно би упатил на овие предмети. Тоа е воедно и една од причините што ги прават овие артефакти уникатни и не случајно (треба да) се културна гордост на Македонија.

Во почетокот на осумдесеттите при археолошко ископување во Тумба-Маџари е пронајдена фигура на жена (модел на куќа) што ги збогатува сознанијата за сиболичкото идентификување на човекот и домот во неолитот/Фото: Благој Дрнков

 

Во истражувањата често се истакнува нивниот обреден карактер. Која била нивната функција и како се користеле во ритуалниот живот на неолитските заедници?

Точно, неспорен е обредниот карактер на антропоморфните модели на куќи. Тоа е посочено од речиси сите истражувачи на овие предмети и таквите гледишта се сосема издржани. Дури и самиот нивен изглед укажува на тоа дека тие немале практична намена, односно не се користеле при приготвувањето или чувањето на храната или во изработката на некакви продукти и алатки. Покрај тоа што прикажуваат човек и куќа, на нив се присутни неколку отвори, а исто така и нивната внатрешност е шуплива, што пак укажува на тоа дека во нив се ставало нешто што требало да гори. Токму на темето од антропоморфните цилиндри на овие модели има остатоци од чадење, и тоа особено на речиси сите што се откриени во Пелагонија. Тоа покажува дека тие се користеле како светилки од кои излегувале придушено светло и чад, така што нивната намена не била да го осветлат просторот, туку да создадат сугестивен амбиент и, соодветно на тоа, да еманираат и таков мирис.

Поради тоа, во моите последни трудови сѐ почесто антропоморфните модели ги нарекувам комеморативни ламби, бидејќи мошне веројатно тие биле „активирани“ во чест на ликот што тие го прикажуваат. Во прилог на тоа оди и погребувањето луѓе во рамките на неолитските куќи или пак во нивна близина, обред што за нас во модерната доба можеби дејствува бизарно, но за луѓето во предисторијата тој бил клучен да се одржи врската со предците, но и со оние што прерано заминувале, односно новороденчињата, а кои се воедно и најчесто погребувани во овој простор. Оттука, антропоморфните модели мошне веројатно прикажуваат починати, односно предци што постепено можеби и се деифицирале, така што со комеморативните ламби и со соодветните обреди се одржувало сеќавањето за нив и, сходно на тоа, од нив се очекувало симболички да придонесат во благосостојбата на заедницата. Истото тоа и денес сѐ уште функционира и се применува меѓу мноштво популации во светот и, секако, кај нас. Им се поклонуваме на споменици на народни херои (под кои и нема нивни остатоци) или им палиме кандила и свеќи на светци што во далечното минато биле реални луѓе. На некој начин, сѐ уште се немаме одвоено од овие предисториски инстинкти и симболичката слика и натаму игра голема улога во нашето однесување, но и во нашата надеж.

Сè уште има многу прашања околу овие артефакти. Дали постојат различни теории за нивната функција? Има ли несогласувања меѓу археолозите?

Една од убавите страни на археологијата, како и на многу други науки, е тоа што таа еволуира. Сосема е нормално да има различни толкувања за артефактите што се предлагаат во времето на нивното откривање и потоа постепено тие да се модифицираат во сооднос со новите развојни правци. Истото тоа се однесува и на антропоморфните модели на куќи. Постојат повеќе толкувања на нивните функции, од кои некои се повеќе промислени и објективизирани, додека други се само едноставно налепени бидејќи некогаш биле актуелни. Едно од тие традиционални и автоматизирани толкувања е вкоренето дури и во популарното име со кое тие се нарекуваат – Големи Мајки, а кое е базирано на една перспектива предложена од Јохан Бахофен во средината на 19 век. За жал, не мал број  археолози сѐ уште се приклонуваат на овие хипотези и ги гледаат моделите единствено како персонификација на семоќна жена, која постојано раѓа и се грижи за заедницата, со што сметам дека им се прави штета на овие мошне комплексни предмети, а воедно мошне ограничено се гледа и на улогата на жените во предисториското минато. Поради ваквото ограничено видување на моделите, беше предложено дека тие може да се дел од еден многу посложен когнитивен и семиотички систем што куќата и човечкото тело ги ползува како архетип за перципирање на светот меѓу древните народи. Тоа беше одлично надградување на интерпретациите и уште повеќе го истакна сложениот духовен карактер на антропоморфните модели.

Доколку се оди понатаму во нивното објаснување и особено доколку се земат предвид контекстите во кои тие се откриваат, тогаш уште појасна станува нивната улога во верувањата на првите земјоделци. Имено, најголемиот број антропоморфни модели се откриени на тумби, односно населби што се развиваат („растат“) така што постојано се градат нови куќи врз старите веќе срушени живеалишта. На тој начин се формира и мешестиот облик на тумбите во кои ваквото градење куќи врз куќи е резултат на симболичко одржување на комуникација со предците и со оние што ја формирале заедницата, односно населбата. Во прилог на тоа одат и мноштвото модели на куќи без антропоморфни елементи, кои упатуваат кон идеологијата на домот, но исто така и погребувањата во и меѓу градбите што погоре беа спомнати. Во таа богата целина од обредни практики и симболички парадигми, антропоморфните модели на куќи се извонредна визуелна композиција и ритуална алатка што упатува на есенцијалниот карактер на куќите (за првпат основани во неолитот) и на предците што нив ги основале.

Овие врски меѓу антропоморфните модели, погребувањата, куќите и тумбите ги истакнував уште пред дваесет години во презентации и публикации во Кембриџ, Оксфорд и Њујорк, а сега имаме многу повеќе аргументи за овие врски, и тоа преку ископувањата во последните десетина години. Од тие причини овие предмети не можеме да ги гледаме единствено како жени или Големи Мајки, бидејќи тие се многу повеќе од тоа, особено ако се има предвид дека повеќето од откриените модели немаат полови обележја, а некои многу повеќе ја истакнуваат куќата отколку прикажаниот лик. Затоа, во почетокот на мојата работа предложив овие предмети да се именуваат пообјективно, односно како антропоморфни модели на куќи, и драго ми е што тој термин постепено станува поприсутен.

Во прилогот на „Археолоџи магазин“ ги истакнувате најважните општествени промени во неолитот и нивните симболички рефлексии врз материјалната култура. Кои се тие и како се одразуваат на овие древни модели на куќи?

Кога почнав да се занимавам со археологија во фокусот ми беа симболичките аспекти на материјалната култура, за потоа да продолжам потемелно да го разгледувам општествениот контекст во кој таа е настаната и, еве, сега повторно истите тие аспекти да ги разгледувам со многу проширени сознанија. Затоа, за да се говори за антропоморфните модели на куќи треба добро да се познава неолитот, и тоа особено оној во Пелагонија, односно во Скопско, Полошко, Охридско и Овчеполието. Пред да се појави неолитот во овие региони, но и воопшто на Балканот, не биле користени куќи од глина и дрвени столбови, немало производство на храна, ниту пак домашни животни, садови од глина, секири, српови итн. Тоа значи дека неолитот на овие простори се појавува како сосема нов начин на живот, донесен од анадолските мигранти, во чии краишта тој се развивал околу 3.000 години пред да биде „импортиран“ на Балканот. Затоа, токму тука се јавуваат новини што не се присутни во Анадолија, бидејќи анадолските земјоделци и домородното балканско население создале културна симбиоза што имала своја уникатна општествена рефлексија.

Поради тоа, изградбата на првите куќи од глина, припитомените животни, земјоделството и керамиката создале целосно нова перспектива за светот, во која, мошне очекувано, човекот бил ставен во центарот, бидејќи сега тој за првпат (во неолитот) гради масивни куќи, одгледува животни и житарици, моделира садови и фигури од глина итн. Не случајно токму тогаш тој ја применува и визуелната хибридност, како пристап во кој своето тело го прикажува како куќа, сад, печка, сандак, печат и обратно, кога овие нешта што тој за првпат ги изработува ги прикажува како антропоморфни садови, модели на куќи, печки или печати т.е. со човечки обележја. На тој начин човекот, доместицирајќи ја својата околина (живеалиштето, животните, растенијата и глината), всушност си го доместицира и своето тело и му дава ново значење. Во таа смисла, антропоморфните модели на куќи се идеален симбол на ваквата доместикација на човечкото тело, каде што телото е видено како дом и обратно, каде што домот е обмислен преку функциите на телото.

Овие артефакти се достапни и за јавноста. Каде може да ги видат луѓето?

Тие се изложени во повеќе музеи низ Македонија, и тоа особено во регионите во кои ги има најмногу. Посетителите може да ги видат во Националниот археолошки музеј во Скопје, во Музејот на Град Скопје, во Заводот и музеј – Битола, Заводот и музеј – Прилеп, а некои фрагменти се присутни и во депоата на музеите во Штип, Тетово и Охрид. Исто така тие се присутни и во повеќе каталози, научни трудови и монографии, публикувани од 1960-тите до денес, така што јавноста може да се запознае и со разните толкувања поврзани со нив. Секако, неопходно е постојано археолошко и музеолошко ревидирање на антропоморфните модели, бидејќи има мноштво нови откритија, а и нашите толковни пристапи постојано се надградуваат. Така што начинот на нивно изложување и интерпретирање треба да се надоврзе на тековните студии и музеолошки практики.

Колку е развиена систематската заштита на неолитските артефакти во Македонија и дали државата обезбедува доволно ресурси за нивна конзервација и зачувување?

Конзервацијата на неолитските предмети е сведена на елементарна заштита, која овозможува некакво стабилно одржување на овие предмети. Меѓутоа, неопходни се повеќе керамичари обучени за конзервација на глина т.е. керамика, кои ќе применат нови технологии и материјали што ќе придонесат кон трајна заштита и на антропоморфните модели. Освен оние што се изложени во музејските витрини и кои ретко подлежат на ревидирана конзервација, постојат стотици, ако не и илјадници фрагменти од овие предмети што треба да се спојат и заштитат. Но во некои музеи нема повеќе конзерватори за керамика, а воедно и усложнети се процедурите за конзервација преку надворешни соработници, така што, за жал, голем дел модели остануваат недопрени со декади. Би сакал да се надевам дека оваа состојба ќе се смени, но во моментов нема индикации за такво нешто.

Антропоморфен модел на куќа откриена на археолошкото наоѓалиште Тумба кај битолското село Породин. Во внатрешноста се забележуваат траги од горење, па се претпоставува дека служела како светилка/Фото: Мирослав Димовски

Освен што се научна вредност, откритијата се и економски потенцијал. Како Македонија да го искористи вниманието што го добиваат овие артефакти во светските медиуми за развој на културниот туризам?

Речиси е неверојатно дека едни од најуникатните артефакти што ги имаме во Македонија никогаш не биле достојно претставени. Освен во ретки изложбени пригоди и постојани музејски поставки, тие не се особено присутни во јавноста. И доколку се присутни, тие се претставуваат преку стереотипни и ретроградни перспективи, и тоа најчесто преку акцентирање на овие предмети како симболи на мајката, односно жената домаќинка и жената што раѓа и се грижи за семејството. Тоа е еднакво дегутантно и навредливо и за самите антропоморфни модели, но и за жените, кои како денес така и во неолитот не служеле само за оплодување, приготвување храна и перење алишта, туку имале многу посложена улога во општествата, често испреплетена со онаа на мажите. Кога овие конзервативни парадигми на гледање на жената, воедно и на женските претстави во минатото, ќе се сменат, тогаш и начинот на нивното презентирање низ светот ќе се подобри. Светските издавачи и музеи не сакаат да ги видат антропоморфните модели како синоним за деградирана жена на ниво на домаќинка, туку како комплексни предмети што пренесуваат мноштво значења. Кога на таков начин ќе ги обмислиме и претставиме антропоморфните модели, тогаш може да очекуваме и поголем интерес за нивно изложување на патувачки изложби низ светските музеи или вклучување во светски публикации.

Археолошкиот локалитет Влахо кај Живојно во Пелагонија се смета за најстарата неолитска населба во Македонија. Кои се најзначајните сознанија од истражувањата на овој локалитет?

Локалитетот Влахо беше навистина епохално изненадување, како за нас како истражувачи така и за светската јавност. Скенирањето, датирањето и ископувањето на Влахо дадоа сосема нова перспектива за почетоците на неолитот на Балканот, но и за просторната организација на првите земјоделци во овие региони. Доколку неолитот во Македонија порано се позиционираше околу 6100 година пр. н.е., со нашите анализи на примероци од Влахо во Швајцарија и Шпанија покажавме дека тоа се случило околу 6400 година пр. н.е. Тоа е за најмалку 300 години порано, што во контекст на неолитот е доста многу. Очекуваме и уште постаро датирање, бидејќи најстарите слоеви сѐ уште ги датираме, што воедно го сместува Влахо заедно со неколкуте најрани неолитски населби во Европа. Во нив се присутни и фрагменти од антропоморфни модели на куќи, што воедно ги прави и најстарите вакви предмети досега откриени во светот.

Геофизичкото скенирање на целиот локалитет покажа дека неолитската населба има уникатна просторна организација сочинета од дури 13 рова, што е единствен случај во предисторијата на Европа. Некои од тие ровови ископувавме и забележуваме дека нивната улога не е само практична туку и симболичка, што укажува на тоа дека постоеле идеолошки начела за кои бил ангажиран речиси целиот колективитет, кој воедно и ги копал овие масивни и мошне долги ровови. Некои од рововите се покривани со лепеж, а во некои откривме и човечки остатоци, така што нивниот обреден карактер (покрај практичниот) е неспорен. Покрај нив откриваме мноштво градби, кои се воедно новина за македонската археологија и во кои има импресивни артефакти, што упатува на тоа дека од самите почетоци неолитот бил осмислена и темелно спроведена општествена новина. Она што исто така нѐ изненади е длабочината на културните слоеви, кои на некои места на локалитетот достигнуваат и до повеќе од два и пол метри, и тоа сочинети единствено од ранонеолитски остатоци. Тоа покажува дека животот во почетокот на неолитот бил доста динамичен и интензивен. Токму во овие најрани слоеви откривме и дел од дрвен артефакт, што воедно го прави и еден од најстарите во европскиот неолит. Многу нешта поврзани со Влахо ги ревидираат нашите сознанија за неолитот и затоа континуирано го истражуваме секоја година и постојано ги публикуваме и презентираме нашите сознанија пред светската наука, но и пред пошироката јавност.

 

Дали Пелагонија е само почеток? Колку би можеле потенцијални нови ископувања и анализи дополнително да ја променат сликата за овие уникатни предмети?

Најопасно за археологијата е доколку стане статична и се задоволи само со некогашни и тековни сознанија. Неопходно е постојано да се проучува и да се ревидираат нашите пристапи, а притоа, она што има најтемелно толкување да се задржи како база околу која ќе се проучуваат другите нејзини аспекти. Поради тоа неопходни се натамошни истражувања во Пелагонија, за уште повеќе да го подобриме нашето гледиште за неолитот и воедно за антропоморфните модели на куќи. Да не истражувавме на Влахо, Велушка Тумба и Врбјанска Чука во последните десет години и да не применевме најнови методи на датирање, сѐ уште ќе останевме со застареното видување дека овие предмети се појавуваат во средниот неолит, односно по 5800 година пр. н.е. Благодарение на примената на мултидисциплинарната археологија знаеме дека антропоморфните модели се појавуваат во раниот неолит, и тоа токму во Пелагонија, каде што се воедно регистрирани и првите тумби во Македонија.

Затоа и паралелно ги истражуваме овие три тумби, бидејќи тоа дава многу потемелен увид во неолитот и општествата на првите земјоделци, а со тоа и подобро разбирање на нивната материјална култура. Во оваа колективна и интернационална работа многу придонесуваат голем број стручњаци од Македонија, Германија, Шпанија, Швајцарија, Полска, Србија и други земји, а тие се однесуваат на земјоделството, сточарството, архитектурата, занаетите и на сето она што го сочинува неолитскиот живот, во кој впрочем се и изработувани антропоморфните модели. Сето тоа изискува време, добра координација, средства и трпение, бидејќи до добри резултати не се стигнува брзо, односно прекуноќ. Дури и да имате изненадувачко епохално откритие, што не е реткост во археологијата, потребно е време истото добро да се обработи, промисли и интерпретира. Затоа верувам дека нашите тековни и натамошни истражувања во Пелагонија ќе придонесат кон уште подобро разбирање на неолитот и антропоморфните модели на куќи, само треба трпение. Драго ми е што досегашните сознанија и резултати беа прифатени во многу реномирани европски и американски публикации и изложби, што пак овозможи и Македонија сѐ почесто да ја ставаме на светската научна мапа. Колку тоа ќе биде препознаено од државните институции и дали воопшто ќе биде ползувано од истите тие, е мистерија што не влегува во доменот на нашите способности за толкување и е далеку од нашите научни интереси.