Слушалките „ерподс“ преведуваат на вашиот јазик, но ја „крадат“ магијата на патувањата

Години пред да ја завршам кулинарската школа, некое време живеев кај роднини во Швајцарија. Често им готвев вечера и ја прашував тетка ми, која слабо зборуваше англиски, дали ѝ се допаѓа храната. Таа секоја вечер ќе ме допреше по рамото и ќе речеше: „It’s fine“ (во превод: во ред е). Не зборував ниту еден од јазиците што таа ги владееше течно, но се колнам дека еднаш ја слушнав како му го опишува јадењето на својот сопруг како „gross“ (во секојдневниот англиски ова може да значи одвратно или гадно). И така станав новинарка.

Дури години подоцна дознав дека едно од значењата на зборот „gross“ или „groß“ на швајцарски германски е – сјајно. А „fein“ всушност значи нешто како елегантно, префинето, па дури и вкусно. Да имав тогаш алатка што ќе ми го олеснеше разбирањето, можеби ќе донесев поинакви животни одлуки.

Се присетив на таа вечер кога прочитав за најновите слушалки „ерподс“ („AirPods“) на компанијата „Епл“ („Apple Inc.“), кои можат да преведуваат странски јазици во реално време. Соговорникот ви зборува на англиски, француски, германски, португалски или шпански (а наскоро ќе бидат достапни и нови јазици), а Сири веднаш го преведува на вашиот мајчин јазик. Тоа е неверојатен технолошки напредок, со потенцијал да го отвори светот на начини за кои луѓето сонуваат со векови. И, сепак, чувствувам тага за она што можеби ќе го изгубиме – особено кога станува збор за патувањата во странство.

„Ерподс про 3“ на „Епл“ преведуваат директно од англиски, француски, германски, португалски и шпански јазик, а наскоро и од нови јазици

Според Библијата, различните јазици во светот им биле дадени на луѓето од небото како казна за човечката амбиција – како начин да се ограничи верувањето на човештвото во сопствената важност над божественото. Но, како и обично, таквите опомени малку ја загрижуваат Силициумската Долина. Технологијата речиси целосно ја елиминира можноста да се изгубиме на патот до вечерата, а со тоа исчезнаа и шансите случајно да откриеме нешто што дотогаш не сме знаеле дека го бараме. Што ќе се случи кога ќе престанеме погрешно да разбираме, погрешно да читаме и погрешно да преведуваме? Колку случајности и забавни моменти едноставно ќе исчезнат?

Некои од најдобрите јадења што сум ги пробала во странство се појавија токму затоа што случајно кимнував со главата кога всушност сакав да му кажам „не“ на келнерот што ги набројуваше специјалитетите со брзина на лицитатор. Денес ретко се случува тоа, откако „Гугл“ („Google“) овозможи превод на менија во реално време преку камера – но токму поради тоа моите анегдоти станаа посиромашни. Приказната ќе звучеше многу повесело доколку во Виетнам навистина нарачав козји тестиси, уверена дека барам котлети.

И затоа се грижам – не само затоа што некој би можел да заврши во прегреана кујна наместо да стане писател, кој за вечера јаде грашок од микробранова, туку и затоа што би можеле да го изгубиме она што сè уште нè мотивира да учиме јазици, кога итноста на разбирањето ќе исчезне.

Американците и Британците одамна се познати по својата преголема самоувереност кога патуваат во странство – поради подготвеноста да шетаат низ светот претпоставувајќи дека сите зборуваат англиски и дека ќе ги разберат. За оние што зборуваат англиски не е природно да научат неколку основни изрази пред патување во Италија или Шпанија, додека за луѓето што зборуваат други јазици тоа е сосема вообичаено.

Новите слушалки „ерподс“, кои исто така можат да го претвораат говорот во пишан текст, само ја засилуваат таа самозадоволност. Се разбира, можете побрзо да го добиете тоа што го сакате ако го подигнете телефонот, но зар не е повредно искуството кога ќе се засрамите затоа што погрешно сте го изговориле „маса за двајца“? Барем сте се обиделе.

Кога не разбираме, повнимателно набљудуваме, ги читаме физичките знаци. Забавуваме. Гледаме што прават другите за да ги имитираме. Грешиме – и токму така го доживуваме едно од сè поретките искуства во современиот живот: неуспехот.

Денес трудот – особено кога е пред други луѓе – често се доживува како срамота. Но патувањето, да се биде странец е едно од ретките преостанати искуства што нè извлекуваат од зоната на удобност и нè инспирираат да растеме. Одредено ниво на непријатност е неопходен дел од човечкото искуство, а способностите што ги развиваме за да се справиме со неа се клучни за самодовербата и отпорноста. Како што тој чувствителен дел исчезнува од секојдневието, луѓето, наместо да се чувствуваат порелаксирано и поврзано, всушност се чувствуваат поосамено и поанксиозно.

Денес има сè помала шанса да не знаеме нешто. Можеме да процениме личност на состанок само со преглед на нејзиниот профил на Линкдин („LinkedIn“) и фотографии од матурската вечер, пред воопшто да дознаеме како се смее, како го пие кафето или дали е љубезна со келнерите. Одлучуваме што ќе јадеме многу пред да влеземе во некоја локална таверна. Подготовката може да го направи животот поедноставен и со помалку стрес, но дали губењето на мистеријата (и изненадувањата, и честопати непријатните моменти) навистина е подобро?

Како што сè повеќе зависиме од технологијата и вештачката интелигенција за да ни ги дадат одговорите, останува сè помалку простор да бидеме неискусни. Удобно е, но не е здраво, постојано да веруваме дека сме во право, дека сме најпаметни и дека ги знаеме сите одговори. Некои работи во животот треба да бидат тешки.

Не се залагам за незнаење – луѓето треба да учат јазици. Учењето друг јазик не е само корисно туку го менува и начинот на размислување. Но постојат моменти во животот кога нештата треба да бидат нови, па дури и целосно неразбирливи, за да можеме да ги согледаме во целина и да ја разбереме големината на она што сè уште не го разбираме.

Нашите телефони и „Гугл мапс“ („Google Maps“) веќе значат дека ретко, ако воопшто, се губиме. Ако чекорите гледајќи во мапата, ќе стигнете таму каде што сте тргнале, но ќе ги пропуштите сите погрешни скршнувања и мистерии што ја будат вашата љубопитност кон светот што го истражувате. Без јазична бариера, искуството станува уште поедноставно – и помалку непознато.

Токму нашите погрешни чекори – нашето незнаење – му даваат вкус на животот. Дури и во рамките на истиот јазик, дијалектите умеат да нè изненадат. Еднаш, пред група Британци, реков дека морам да облечам „pants“ (за нив тоа значи долна облека). Глаголот „to grab“, како во изразот „to grab a taco“, во Шпанија има сосема друго, непристојно значење, особено во Централна и Јужна Америка. Се прашувам – дали „ерподс“ („AirPods“) го знаат тоа?

Новата технологија ме потсети на романот „Бел канто“ (Bel Canto) од 2001 година, напишан од Ен Печет. Кога група странски дипломати и бизнисмени ќе станат заложници на револуционерна герила, односите меѓу ликовите откриваат колку малку човечката комуникација навистина зависи од заеднички јазик. Нејзината поента, во извесна смисла, е дека јазикот понекогаш може да стои на патот на разбирањето. Да се верува во љубов на прв поглед значи да се верува дека љубовта сама по себе е јазик – и дека изговорените јазици се, во одредена мера, небитни.

Кога разговарам со пријатели што зборуваат повеќе јазици, тие често велат дека се чувствуваат различно на секој јазик – на еден се понежни и посуптилни, на друг поопуштени или повесели. Тоа ме тера да се запрашам колку навистина можеме да го познаваме својот сопружник ако со него зборуваме само на неговиот втор јазик. Дали би го разбирале подобро кога би го слушнале како зборува на својот мајчин јазик? И дали „ерподс“ некогаш ќе можат да бидат доволно чувствителна и суптилна алатка за да го пренесат тој дел од човековата суштина?

На крајот, постојат силни аргументи зошто во животот треба да оставиме простор за малку неразбирливост. „Зар не би било убаво да можеш течно да разговараш со својата свекрва?“, прашав една Американка што се омажила за Французин.
„Токму затоа не учам француски“, ми одговори таа.