„ЕУ Инк.“: Единствен пазар или уште еден компромис

Кога Урсула фон дер Лајен на 19 јануари во Давос ја најави „новата ера за европските стартапи“, пораката беше јасна: Европа сака да се однесува како единствен пазар, а не како група од 27 бирократски затворени држави. „ЕУ Инк.“ (EU Inc.) - официјално наречен 28. режим - треба да овозможи основање компанија онлајн, за 48 часа, со единствен сет на правила што важи низ целата Унија.

Амбицијата е голема. Проблемот е што помеѓу политичката најава и реалната имплементација стои добро познатиот европски лавиринт: националните интереси, синдикалниот притисок и институционалната бавност, кои веќе еднаш погребаа речиси идентична идеја.

Идеја што се враќа од фиока

Ова не е прв обид. Европската комисија уште во 2008 година предложи СПА (Societas Privata Europaea) - европска приватна компанија што би ги заобиколила националните административни пречки. Иницијативата беше официјално укината во 2014 година, по години на препукување околу работничките права, даноците и корпоративното управување. Со други зборови: Европа тогаш се согласи дека проблемот е вистински, но не и дека е подготвена да го реши.

„ЕУ Инк.“ пробува повторно, сега со фокус на стартапи и иновативни компании. Планот, барем на хартија, звучи речиси револуционерно за европски услови: регистрација за 48 часа, еден централен портал, симболичен капитал од едно евро и можност за бизнис во сите 27 земји членки со единствени правила. За американските и азиските инвеститори, Европа конечно ќе изгледа како пазар - а не како правен хаос.

„ЕУ Инк.“ всушност се обидува да преземе дел од американскиот рецепт: една јурисдикција, единствена правна рамка и јасност за инвеститорите. Сепак, стартапите не ја напуштаат Европа само поради бавната регистрација на компаниите. Често, тие заминуваат поради сложениот и невоедначен даночен систем, високите придонеси и регулаторната несигурност - прашања што „ЕУ Инк.“, барем засега, не ги решава.

Уредба или директива: ситница што менува сè

Клучниот технички детаљ се крие во прашањето што веќе го дели Брисел: дали 28. режим ќе биде уредба или директива. Разликата е пресудна. Уредбата важи директно во сите земји членки. Директивата се преведува во национално законодавство - што во практика значи 27 варијанти на истата идеја и враќање на фрагментацијата преку задна врата.

Бизнис-заедницата инсистира на уредба. Синдикатите и дел од земјите членки кренаа црвено знаме. Нивниот страв е социјален дампинг: сценарио во кое компаниите избираат правна рамка со најниски трошоци за труд, заобиколувајќи модели како што е германскиот или скандинавскиот систем на кодиректорство, каде што вработените имаат претставници во управните одбори. Ако се отворат тие врати, Европа ќе добие двослоен пазар на труд и политички проблем многу поголем од стартапите.

Исто така, голем предизвик е што областите што треба да ги опфати „ЕУ Инк.“ - корпоративно право, несолвентност, работни односи и даноци - остануваат во надлежност на националните држави. Со други зборови, Комисијата бара од 27 влади доброволно да се откажат од дел од контролната моќ. Историјата покажува дека ваквите барања во Брисел ретко завршуваат со чисти победи.

Европскиот парламент ја поддржа иницијативата, но со низа заштитни бариери. Пораката е јасна: поедноставување да, дерегулација по секоја цена - не. Секој нов заштитен механизам, сепак, го зголемува ризикот проектот да стане уште еден компромис што постои само во презентациите.

Depositphotos

Комисијата планира да претстави законски предлог во првиот квартал на 2026 година. Идеалното сценарио подразбира почеток на примена во 2027 година. Меѓутоа, во Брисел и помалите компромиси се мерат во квартали, а не месеци. „ЕУ Инк.“ е политички атрактивна идеја, но нејзината брзина зависи од подготвеноста на членките да се откажат од дел од својот суверенитет, што секогаш е бавен процес.

Што значи „ЕУ Инк.“ за регионот Адрија?

За Хрватска и Словенија, како членки на Унијата, пристапот до режимот на „ЕУ Инк.“ ќе биде директен. Во теорија, стартап од Загреб или Љубљана може без дополнителни пречки да работи во Германија или Франција.

Во практика, сепак, двете земји сè уште немаат развиен екосистем за ризичен капитал што ќе ја претвори оваа предност во вистинска конкурентска сила.

За Србија, Босна и Херцеговина, Црна Гора, Северна Македонија и Албанија, „ЕУ Инк.“ засега е политичка порака, а не оперативна алатка. Регионот ќе ја следи реформата преку прозорец - без пристап до единствениот режим додека членството останува недовршен процес.

Европа нуди РГФ (Reform and Growth Facility) - шест милијарди евра за регионот од 2024 до 2027 година - но тие пари не го решаваат суштинскиот проблем: регионалните стартапи сè уште не можат да се регистрираат како европски компании.

Затоа, најамбициозните основачи сè уште ќе го изберат Лондон или Делавер, каде што правилата се јасни и капиталот е достапен. „ЕУ Инк.“ може да го поедностави пазарот за членките, но за Западен Балкан засега останува симбол, а не инфраструктура.

Ако „ЕУ Инк.“ заврши како уште една форма што добро изгледа на хартија, Европа ќе ја пропушти шансата сериозно да им конкурира на САД и Кина во трката за технолошки капитал.

Во суштина, „ЕУ Инк.“ е обид да се сопре тивкиот одлив на капитал и таленти кон САД, каде што единствената правна рамка и длабокиот пазар на капитал функционираат како магнет веќе децении. Ако Европа не понуди еднакво предвидливо опкружување, стартапите нема да чекаат институционална хармонизација - туку ќе се преселат таму каде што системот е поедноставен.