ВИ-суверенитет: Зошто компаниите веќе не му веруваат на големиот облак

Според истражување на ИБМ (IBM), дури 93 отсто од директорите на компании сметаат дека суверенитетот на вештачката интелигенција (ВИ) е стратешки приоритет за 2026 година. Овој поим се однесува на способноста на компанијата да ги контролира своите системи за вештачка интелигенција, податоците и моделите без целосно потпирање на инфраструктурата на големи технолошки платформи.

Со други зборови, прашањето повеќе не е само кој користи ВИ туку и кој ги контролира податоците и компјутерската инфраструктура на која таа работи.

Кој денес не дефинира каде се складирани неговите податоци и кои модели ги обработуваат, утре може да работи според правилата што ги поставил некој друг.

Зависност од облак како нов стратешки ризик

Секојпат кога компанија користи алатки како ЧетГПТ (ChatGPT) за анализа на договори или Клод Код (Claude Code) за пишување код, дел од бизнис-податоците минува низ сервери што компанијата не ги контролира.

Тие податоци може да бидат под јурисдикција на друга држава, да се користат за обука на идни модели или да станат недостапни ако регулаторите воведат нови ограничувања.

Во истражувањето на ИБМ, речиси половина од директорите наведуваат дека зависноста од компјутерски ресурси во други региони на светот е клучна причина за преиспитување на стратегијата за технологии во облак.

На почетокот на 2026 година ИМБ ја претстави платформата СК (Sovereign Core), која ја вградува контролата врз податоците и моделите директно во архитектурата на системот.

Постои и пазарна побарувачка: аналитичката куќа „Гартнер“ (Gartner) проценува дека пазарот на „суверен облак“ ќе порасне од 37 милијарди долари во 2023 на 169 милијарди долари до 2028 година.

Нови ВИ-играчи се обидуваат да ја намалат зависноста

Проблемот со зависност од неколку технолошки платформи се обидуваат да го решат и нови актери.

Мира Мурати, поранешна техничка директорка на „Опен еј-ај“ (OpenAI), во 2025 година го основа стартап ТМЛ (Thinking Machines Lab), кој во првата рунда на финансирање собра две милијарди долари само врз основа на презентација и научен труд.

Нивниот прв производ, Тинкер (Tinker), овозможува компаниите да ги приспособат отворените ВИ-модели на своите податоци без сложена инфраструктура и со гаранција дека тие податоци нема да се користат за тренирање на туѓи системи.

Сличен пристап имаат и европските проекти. Францускиот „Мистрал“ (Mistral) развива отворени модели што можат да се користат на сопствени сервери, додека серијата Лама (Llama) на „Мета“ (Meta) овозможува локално користење модели без испраќање на податоците надвор од компанијата.

Во регионот Адрија, хрватскиот стартап „Дејтона“ (Daytona), кој во февруари обезбеди инвестиција од 24 милиони долари, исто така се натпреварува на глобалниот пазар за ВИ-суверенитет. „Дејтона“ е платформа што овозможува компаниите да создаваат изолирани развојни средини во облак или на сопствена инфраструктура.

Иван Буразин го собра оригиналниот тим од Codeanywhere, пионер во развојните средини во облак, во нов стартап.

Со други зборови, „Дејтона“ овозможува секој програмер или ВИ-агент да добие свој привремен сервер каде што може:

 

• да користи код

• да тренира или тестира модели

• да прави ВИ-експерименти

• да користи дивелопер алатки

сето тоа без да влијае на остатокот од системот.

Заедничката идеја на овие проекти е едноставна: намалување на зависноста од еден провајдер и задржување на контролата врз податоците.

Европа гради инфраструктура, но не за сите

Европската Унија се обидува да ја намали технолошката зависност од САД.

Претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, во 2025 година ја поведе иницијативата „Инвест еј-ај“ (InvestAI), план за мобилизирање 200 милијарди евра за развој на вештачка интелигенција во Европа.

Дел од тие средства е наменет за изградба на четири големи фабрики за ВИ, со околу 100.000 чипа секоја, со цел европските компании да добијат пристап до големи компјутерски капацитети без да се потпираат на американски облачни провајдери.

ЕУ паралелно развива и СТФ (Sovereign Tech Fund), фонд од 350 милиони евра за развој на отворен код, како и новиот СЕФ (Scaleup Europe Fun), најголемиот фонд досега за инвестирање во европски стартапи во подоцнежна фаза на развој.

Меѓутоа, тука се појавува проблем за регионот.

Србија има статус на придружена земја во програмата „Хоризонт“ (Horizon Europe) и може да учествува во многу истражувачки проекти. Но инфраструктурните програми како „Инвест еј-ај“, гигафабриките или кохезивните фондови се резервирани само за членки на ЕУ.

Тоа значи дека компаниите од регионот мора да ги почитуваат европските регулативи за вештачка интелигенција, но немаат пристап до инфраструктурата што ЕУ ја гради.

Во практика, фирма од Србија што развива ВИ-софтвер плаќа пазарна цена на „Амазон“ или „Мајкрософт“ за компјутерски ресурси.

Со други зборови, правилата важат за сите, но инфраструктурата не е достапна за сите.

Суверенитетот почнува со стратегијата на компанијата

Сепак, дигиталниот суверенитет не мора да биде проект резервиран само за држави.

Компаниите можат да изградат своја стратегија преку комбинација на локална инфраструктура, отворени модели и сервиси во облак.

Хибридниот пристап, во кој чувствителните податоци се обработуваат локално, а помалку критичните процеси во облак, веќе е реална опција за средни компании.

Суверенитетот ретко се гради со една голема одлука. Почесто се создава преку низа мали избори: договор без клаузула за преносливост на податоците, тим што знае само една алатка или модел трениран исклучиво на една платформа.

Разликата меѓу оние што ќе го направат тоа навреме и оние што ќе реагираат само кога зависноста станува проблем нема да биде технолошка.

Тоа ќе биде стратешка разлика.