Една година од блекаутот: Може ли да се повтори испадот во енергетската мрежа?

Во овој период лани електроенергетскиот систем се соочуваше со сериозни предизвици, а Регулаторната комисија за енергетика на барање на МЕПСО донесе одлука со која повремено беа исклучувани соларните електрани. Првиот тест во 2025 година мрежата го имаше на средината на април, во текот на тогашните велигденски празници, кога потрошувачката беше мала, а производството на струја значително.

Целта на исклучувањето на фотоволтаичните централи, соопшти тогаш Министерството за  енергетика, беше растоварување на електроенергетската мрежа за да се овозможи сигурно управување со системот во услови на зголемени флуктуации и оптоварување.

Сепак, ваквите мерки не успеаја да го спречат блекаутот кој се случи на 18 мај 2025 година во раните утрински часови. Тој, ден недела, речиси цела Македонија остана без струја поради „прекин на високите напони на 400 киловолтната мрежа во целиот регион, што го афектираше нашиот систем и го предизвика краткотрајниот испад на енергетските трансформатори 400 /110 киловолти во трансформаторски станици“, соопшти тогаш МЕПСО.

Точно една година по овој настан Европската мрежа на оператори на преносни системи на струја - ЕНТСО (ENTSO -  European Network of Transmission System Operators for Electricity) го објави деталниот извештај за тоа што точно се случи во земјава. Освен опис на настаните, ЕНТСО издаде и препораки за МЕПСО со цел избегнување на слични настани.

Може ли да се повторат ланските настани?

Од МЕПСО за „Блумберг Адрија“ велат дека препораките од обемниот извештај на европските експерти се во процес на имплементација.

„Во тек е подготовка на нов Одбранбен план, како и координација со ОДС(Оператор на Дистрибутивен Систем) и регулаторот“, стои во одговорот на компанијата на нашите прашања.

Во европскиот технички извештај се наведува дека минатата година од февруари до мај, мрежата се соочувала со високи напони додека потрошувачката континуирано паѓала поради зголемувањето на надворешните температури.

„Реалните напонски вредности го надминуваа постојаниот лимит од 420 kV во целиот период. Од средината на април па натаму, лимитот од 440 kV беше надминуван речиси секојдневно, со измерени напони до 450 kV“, стои во извештајот.

Ваква состојба во земјава се бележи од 2023 година наваму, стои во извештајот, а на прашањето на „Блумберг Адрија“ каква е состојбата годинава, од МЕПСО велат – иста.

„Трендот на повисоки напони во  одредени периоди, особено во ноќните часови и при ниска потрошувачка, е актуелен и оваа година и претставува регионален феномен. Тој е резултат на намалена потрошувачка, ниска размена на енергија  и вишок реактивна моќност во мрежата во ноќните часови. Решенијата се бараат и координираат регионално и со инвестиции во опрема за регулација на напон“, ни одговорија од компанијата.

Сепак, за разлика од лани, до овој момент до Регулаторната комисија за енергетика нема пристигнато барање за исклучување на соларните електрани.

„Состојбата се следи од тимови од МЕПСО и Електродистрибуција и доколку има потреба ќе се преземат соодветни активности со цел безбедно функционирање на системот и обезбедување сигурно снабдување на потрошувачите“, ни одговорија од РКЕ.

Хронологија на настаните кои доведоа до блекаутот

Извештајот на ЕНТСО наведува дека вечерта кога се случи инцидентот имало повеќекратни испади на енергетски трансформатори  во различни трафостаници  во контролниот регион на MEПСО на напонско ниво од 400 kV.

„Значајно е што тоа доведе до раздвојување на мрежата од 400 kV и 110 kV. Пренапонските состојби ја активираа заштитата од пренапон на сите 400/110 kV трансформатори што резултираше со два испади во 02:26 часот: во Битола 2 и во Скопје 5. Неколку минути подоцна, во 02:49 и 02:52, двата трансформатори повторно беа ставени во работа“, стои во извештајот.

Набргу потоа, во 02:59, Битола 2 повторно испаднал, а вториот обид за приклучување бил неуспешен. Во 03:34 бил забележан втор испад и на Скопје 5 (400/110 kV), а обидот за повторно приклучување исто така бил неуспешен.

„Како последица на сите претходни настани, во 04:59 се случи раздвојување на мрежата од 400 kV од мрежата од 110 kV. Реставрацијата на системот беше завршена до 07:47 часот на 18 мај 2025 година“, констатираат експертите.

 

Можеше ли да се спречи инцидентот?

Во наодите на извештајот стои дека за критичниот ден (18 мај 2025 година) МЕПСО не доставил никакви модели за предвидување (DACF или IDCF модели). Последните податоци (IGMs) на МЕПСО доставени за викенд денови биле за 3 мај 2025 што е повеќе од седум дена пред датумот на инцидентот.

Од МЕПСО за „Блумберг Адрија“ велат дека во ваква ситуација, и да постоеле моделите, инцидентот не можел да биде избегнат.

„И покрај тоа што не е доставен нов IGM модел за конкретниот ден, регионалниот систем користи резервни процедури и постоечки податоци за изработка на заедничкиот модел (CGM), што е стандардна пракса во вакви ситуации. Анализите покажуваат дека системот бил оценет како сигурен во однос на текови на моќност, но со зголемен ризик од високи напони што укажува дека клучниот предизвик не бил во преносниот капацитет, туку во напонските состојби. Затоа, доставувањето на DACF / IDCF модел не би го спречило настанот, кој е последица на оперативни услови“, велат од МЕПСО.

Бугарија осум часа била во состојба на приправност

Инцидентот е класифициран како настан од скала 3 – највисоко ниво на сериозност според методологијата на Скала за класификација на инциденти (ICS).

„Раздвојувањето предизвика губење на стабилноста, снабдувањето и оптоварувањето во преносната мрежа од 110 kV, што резултираше со хаварија низ целиот 110 kV систем (на кој е приклучена целата потрошувачка). За време на настанот, преносната мрежа од 400 kV остана во работа. Истиот ден, преносниот систем на Бугарија беше во состојба на предупредување осум часа поради високи напони во западниот дел од нивниот систем. Останатиот дел од електроенергетскиот систем на континентална Европа (CE) не доживеа значајни нарушувања“, пишуваат европските експерти.