ВИ ќе укинува работни места и во Македонија - кои се први на удар?

„Орикс“, „Спортрадар“, „Ценеје“ и „Мимоврсте“ се четирите словенечки компании во кои е регистрирано намалување на бројот на вработени, односно тоа се компании што или го намалуваат бројот на вработени или се реорганизираат во период кога вештачката интелигенција сè повеќе влегува во секојдневното работење Најконкретен е примерот со „Орикс“, дел од „Браг гејминг груп“, каде што матичната компанија во 2026 година објави две намалувања на глобалната работна сила. Во првото реструктурирање бројот на вработени беше намален за околу 12 отсто, а во јули компанијата најави дополнително намалување од околу 19 отсто.

Токму во истиот период „Браг гејминг“ ја забрзува трансформацијата кон таканаречена AI-First компанија, односно кон трансформацијата во компанија во која ВИ е во основата на работењето.

Компанијата развива сопствен систем и планира до 2027 година ВИ да има влијание врз повеќе од три четвртини од нејзините оперативни процеси. Сепак, „Браг“ не тврди дека сите отпуштања се директна последица на ВИ. Реструктурирањето го поврзува и со намалување на трошоците, подобрување на профитабилноста и поефикасна организација.

Словенечкиот весник „Фајнанс“, кој на 27 јули пишуваше за отпуштањата и реорганизациите во домашниот ИТ-сектор, исто така предупредува дека причината не е само ВИ. „Фајнанс“ наведува дека врз промените влијаат и послабата побарувачка, помалиот број проекти и претходното силно вработување во технолошкиот сектор.

Особено изложени на промените се почетните односно јуниор позиции. Во некои од ИТ-компаниите, поискусните вработени со помош на ВИ можат да извршуваат поголем обем на работа што претходно би се распределувала и на помлади членови на тимовите. Слични промени се забележуваат и кај административните, комуникациските и маркетинг-задачите, каде што генеративната ВИ веќе презема дел од работата што досега ја извршувале луѓе.

Словенија најбрзо ја воведува ВИ, но и прва ги чувствува последиците врз работните места

Колку ВИ навистина навлегла во компаниите во регионот покажува DOBA AI Maturity Index 2026, истражување спроведено меѓу компании во Словенија, Србија и Хрватска. Индексот не брои отпуштени работници, туку мери нешто што може да биде важно за иднината на работните места - колку ВИ веќе станала дел од секојдневното работење на компаниите, дали постојат правила за нејзина употреба, дали вработените знаат да ја користат и дали компаниите веќе имаат конкретна корист од неа.

Од трите земји, најдалеку стигнала Словенија, со 50,85 поени од можни 100. Веднаш зад неа е Србија, со 49,73 поени, а Хрватска има 47,89. Разликите се мали и покажуваат дека компаниите во сите три земји се на слична точка - ВИ веќе не им е само алатка што повремено ја испробуваат, но сè уште не станала составен дел од целото работење.

Токму Словенија е најблиску до следното ниво, кога ВИ почнува системски да се вградува во начинот на кој компанијата работи и носи одлуки. Словенечките компании се најнапредни во создавањето стратегија за ВИ, правилата за нејзина употреба и подготовката на вработените. Србија е многу блиску и се издвојува по конкретните деловни резултати што компаниите веќе ги забележуваат од употребата на ВИ, додека во Хрватска почеста е практичната употреба на поединечни ВИ-алатки.

Но бројките откриваат и нешто интересно. Компаниите се многу поподготвени да управуваат со ВИ отколку навистина да ја вградат во секојдневната работа. Кај правилата, одговорноста, заштитата на податоците и надзорот врз употребата на ВИ, Словенија има 62,91 поени, Хрватска 60,79, а Србија 58,72. Кај знаењата и подготвеноста на вработените, резултатите исто така се релативно високи - 57,18 поени во Словенија, 56,75 во Србија и 54,41 во Хрватска.

Кога ќе се погледне колку ВИ навистина е вградена во секојдневните работни процеси, сликата е поинаква. Тука Словенија има само 33,65 поени, Србија 32,77, а Хрватска 30,74. Тоа е најслабо развиениот дел во сите три земји. Со други зборови, компаниите веќе имаат ВИ-алатки, вработените почнуваат да ги користат и се воспоставуваат правила, но вистинската промена на начинот на работа допрва следува.

А ефектите веќе почнуваат да се гледаат. Кај деловните резултати од употребата на ВИ најдобро стои Србија со 42,63 поени, пред Хрватска со 38,19 и Словенија со 37,45. Компаниите забележуваат поголема продуктивност, иако многу од нив сè уште не знаат прецизно да измерат колку време или пари им заштедува технологијата.

За работните места можеби е уште поважно што ВИ веќе работи наместо луѓето или заедно со нив. Компаниите најчесто ја користат за подготовка на текстови, комуникација, административна поддршка и зголемување на продуктивноста. Истовремено, знаењата за ВИ кај вработените во многу компании сè уште не се развиваат преку организирана обука, туку зависат од тоа колку самите работници ќе научат да ги користат новите алатки.

Затоа овие бројки не значат дека во Словенија, Србија и Хрватска веќе почнал масовен бран на отпуштања поради ВИ. Но тие покажуваат дека технологијата веќе е внатре во компаниите и почнува да го менува начинот на кој се извршува работата. А Словенија, која според истражувањето е најнапредна во тој процес, веќе има и конкретни примери на отпуштања и реорганизации во „Орикс“, „Спортрадар“, „Ценеје“ и „Мимоврсте“.

Машините го заменија физичкиот труд, ВИ посегнува и по интелектуалниот

ВИ ќе укинува работни места и во Македонија, особено оние што се темелат на повторувачки и предвидливи активности. Но поголемата опасност за домашната економија може да биде нешто сосема друго - пребавно да ја прифатиме новата технологија и дополнително да заостанеме зад економиите што веќе ја користат за зголемување на продуктивноста.

На тоа за „Блумберг Адрија“ укажува проф. д-р Орце Симов, професор на Факултетот за технички науки и информатика при Меѓународниот славјански универзитет и претседател на Комисијата на Агенцијата за електронски комуникации (АЕК).

Според него, вештачката интелигенција е една од најтрансформирачките технологии што човекот досега ги создал и ќе предизвика големи промени во општеството, начинот на живот, економијата и економските процеси. За првпат, како што посочува тој, имаме технологија што покажува интелектуални способности слични на човечките. Додека машините досега главно ги заменуваа физичкиот труд и повторувачките активности, ВИ може да заменува и дел од интелектуалниот труд.

„Во почетниот период ВИ несомнено ќе укине одредени работни места, особено оние што се базираат на повторувачки и предвидливи активности. Но, на долг рок, најверојатно ќе создаде и нови, можеби и многу повеќе работни места. Ќе се појават професии што денес не можеме ни да ги замислиме“, вели Симов за „Блумберг Адрија“.

Како пример тој го посочува развојот на технологијата во изминатите два века. Пред двесте години, вели Симов, било тешко да се замисли дека еден ден ќе постојат професии како инженер за компјутерство во облак (cloud computing), специјалист за сајбер-безбедност или инженер за вештачка интелигенција.

ВИ, според него, истовремено може и да ги намалува и да ги зголемува разликите меѓу работниците. Ако две лица работат иста професија, а едното има послабо знаење и искуство, но користи ВИ, додека другото не ја користи, разликата во нивните перформанси може значително да се намали, па дури и послабиот работник да постигне подобри резултати. Од друга страна, ако две лица имаат слични способности и експертиза, но само едното користи ВИ, разликата во нивната продуктивност и квалитетот на работата може значително да се зголеми.

„Во Македонија, како и во Словенија и во преостанатиот дел од светот, промените веќе се чувствуваат. Прашањето повеќе не е дали ВИ ќе го промени пазарот на трудот, туку колку брзо ќе се случи тоа и колку успешно ќе се приспособиме“, вели Симов.

Кои работни места први ќе бидат под притисок

Најголем потенцијал за употреба на ВИ во првата фаза, според него, има кај работните места и активностите што се повторуваат и следат однапред утврдени правила. Тоа особено се однесува на графичкиот дизајн и креирањето содржини, дигиталниот маркетинг, одредени програмерски задачи, финансиската анализа, внесувањето податоци и корисничката поддршка.

Но ефектот врз пазарот на трудот нема да биде еднонасочен. ВИ ќе замени дел од работните места, но истовремено ќе создаде и нови, а во одредени сектори може да помогне и во надминувањето на недостигот од работна сила.

„Еден човек со помош на ВИ може да заврши работа за која претходно биле потребни повеќе луѓе“, вели Симов.

Сепак, тој смета дека ВИ сама по себе не може да го реши структурниот проблем со недостигот од работна сила во Македонија. Основниот проблем, посочува тој, се демографскиот пад и иселувањето, а долгорочното решение го гледа во создавање услови за зголемување на населението, задржување на младите и намалување односно запирање на иселувањето од земјата.

Затоа ВИ, според Симов, треба да се гледа како алатка што може значително да ја зголеми продуктивноста, а не само како технологија што ќе укинува работни места.

„Доколку правилно се користи, односно доколку го максимизираме нејзиниот позитивен потенцијал и истовремено ги сведеме негативните ефекти на минимум, ВИ може да доведе до изобилство на производи и услуги, да го зголеми глобалното богатство и значително да го подобри квалитетот на животот на луѓето“, вели Симов.

Од четботови до роботи во производството

Во Македонија веќе се инвестира во користење на вештачката интелигенција, иако примената сè уште е во рана фаза во споредба со најразвиените економии. Една од најчестите примени се четботовите, кои можат автоматски да одговараат на прашања од корисниците и на тој начин да заменат дел од работата што претходно ја извршувале вработени во корисничката поддршка.

Засега најголемиот дел од примената на ВИ е во дигиталниот простор, но Симов очекува тоа постепено да се менува. Сè подостапни стануваат автономни роботи и други системи што можат да извршуваат различни активности во физичкиот свет.

„Тоа значи дека во иднина влијанието на ВИ и роботиката нема да биде ограничено само на канцелариите и компјутерите туку ќе се прошири и во производството, логистиката, транспортот, земјоделството и други физички активности“, вели Симов.

Поголем ризик е да заостанеме

За Македонија, сепак, Симов гледа поголем долгорочен ризик во пребавното воведување на ВИ и губењето на конкурентноста во однос на другите земји.

Македонија, посочува тој, не е изолирана земја. Светот денес е поповрзан од кога било. Интернетот, социјалните мрежи, видеоплатформите и дигиталните услуги го претворија дигиталниот простор во глобално село, а сличен процес се одвива и во физичкиот свет - луѓето сè повеќе патуваат, компаниите работат преку граници, а капиталот и знаењето се движат многу побрзо отколку порано.

„Не можеме да се спротивставиме на овие промени. Обидот да ги игнорираме би бил пат кон сигурно заостанување. Треба да ги прифатиме промените и активно да се приспособуваме на нив“, вели Симов.

Македонија, додава тој, нема капацитет да создава најнапредни системи за вештачка интелигенција на ниво на најголемите светски компании. Но тоа не значи дека не може и не треба да ги користи нивните можности.

„Ако другите земји ја зголемуваат продуктивноста преку ВИ, а ние останеме на старите начини на работа, економскиот јаз меѓу нас и поразвиените земји ќе се зголемува. Тоа ќе значи помала конкурентност, помалку можности и, меѓу другото, дополнителен притисок врз младите и образованите луѓе да ја напуштаат земјата“, вели Симов.

Оттука, опасноста за Македонија не е само во работните места што ВИ може да ги замени туку и во цената што економијата би ја платила доколку предолго остане на старите начини на работа.

„Најголемата опасност не е само ВИ да замени одредени работни места. Најголемата опасност е да не ги искористиме ВИ и другите нови технологии и да останеме зад оние што ќе знаат како да ги искористат“, заклучува Симов за „Блумберг Адрија“.