Владата повторно го намали ДДВ-то на горивата – анализираме колку државата инкасира по основ на оваа ставка и колку ќе загуби сега?

Денеска, 15 септември, од полноќ стапија во сила новите цените на горивата што ги пропиша Регулаторната комисија за енергетика (РКЕ). Бензините поскапуваат за 3,5 денари по литар, на 100,50 денари за Еуросупер БС-95 и 102,5 денари за Еуросупер БС-98, додека дизелот поевтинува за 2 денари. Владата претходно донесе одлука за намалување на ДДВ-то кај горивата од 18 на 10 отсто, па така, дизелот, наместо очекуваното поскапување за околу пет денари, го доби актуелното поевтинување. Бензините, сепак, забележаа поскапување.

Одлуката е донесена со цел директно да се ублажи ценовниот удар врз граѓаните и економијата, во услови на кризна состојба поради можноста за нарушувања во снабдувањето со нафта и нафтени деривати, изјавија од Владата. Повластената даночна стапка од 10 отсто ќе се применува од 00:01 часот на 15 септември до 24:00 часот на 28 септември годинава.  Ова не е првпат Владата да го намали ДДВ-то на горивата – прв пат го направи кон крајот на март 2026, потоа го продолжи до 31 мај. Намалени беа и акцизите на горивата, и тоа за 2 денари кај бензините и за 4 денари кај дизелот.

Во меѓувреме, цената на нафтата на светските берзи не престанува да расте, а затворањето на голем нафтовод од страна на Саудиска Арабија по нападите од Хутите, дополнително го потресе пазарот. Потегот ја наруши рутата што беше клучна за заобиколувањето а Ормускиот Теснец додека трае неговата блокада поради војната помеѓу САД и Иран.

 

 

Во услови на тотална неизвесност околу тоа до каде може да оди цената на нафтата – „Голдман Сакс“ предупреди на ризик од цена и од 120 долари за барел ако не се одблокира Ормуз – намалениот ДДВ на горивата се разбира дека не може целосно да го неутрализира поскапувањето на нафтените деривати, туку да го намали ценовниот удар доколку останела редовната даночна стапка.

За тоа колкав удар, пак, врз буџетот ќе претставуваат овие две недели на повластена стапка на ДДВ за горивата, може да пресметаме приближно. Но, да видиме прво, колку всушност државата заработува годишно по основ на ДДВ од горивата.

На ова прашање не може да одговориме баш прецизно, затоа што точен, официјален износ не постои – ниту УЈП, ниту Министерството за финансии не објавуваат ДДВ -приходи разбиени по категорија производ (гориво, храна, облека, итн.). ДДВ се пријавува и се известува збирно, како единствена буџетска ставка.

ДДВ-обврзниците (нафтените компании и трговците) поднесуваат збирни месечни пријави за целиот свој промет – не постои посебен „код“ или категорија во системот на УЈП што би овозможило јавно достапно раздвојување "колку ДДВ дошло конкретно од продажба на гориво" наспроти сѐ друго. Тоа значи дека секоја бројка мора да се пресмета "оддолу-нагоре", преку количини и цени, а не да се прочита директно од буџетски извештај. Формулата е релативно едноставна на прв поглед:

Проценет ДДВ (гориво) = Количина продадено гориво (литри) × Просечна малопродажна цена по литар × [ДДВ-стапка ÷ (100 + ДДВ-стапка)]

Изразот во заградите ја издвојува ДДВ-компонентата од веќе формираната крајна цена (бидејќи цената на пумпа веќе го вклучува ДДВ).

Регулаторната комисија за енергетика во годишниот извештај за 2025 ги има следниве податоци:

 

 

Вкупната домашна продажба на нафтени деривати во 2025 година е 1.011.990 тони. Од ова, дизел + бензин (т.е. "гориво" во потесна смисла, за патен сообраќај) изнесуваат околу 869.400 тони, што при конверзија со густина се приближува до 1,05 милијарди литри годишно.

Една груба пресметка за 2025 година со просечни малопродажни цени од околу 66 денари за литар дизел и 71 денари за еуросупер-95 (според регулираните ценовници), и со стандардна ДДВ стапка од 18 отсто:

• ДДВ од дизел: ≈ 897,7 милиони литри × 10,07 ден/л ≈ 9,0 милијарди денари
   
• ДДВ од бензин: ≈ 157,4 милиони литри × 10,83 ден/л ≈ 1,7 милијарди денари
   

Вкупно бруто-проценка за 2025: ~10,7 милијарди денари (околу 174 милиони евра)

Зошто 2026 година е многу потешка за пресметка? Клучниот проблем овде е што стапката на ДДВ на горивата не била константна во 2026. Владата веќе примени вонредна, намалена стапка од 10 отсто наместо стандардните 18 отсто како мерка за ублажување на ценовните шокови – првпат од прв пат од 24 март до 6 април, потоа продолжена до 31 мај, а потоа стапката повторно е вратена на 18 отсто при крајот на мај и еве сега најновото намалување од 15 септември.

За прецизна пресметка за 2026 потребен е пондериран просек на ефективната стапка низ целата година, врзан за точните датуми на секоја одлука на Владата – податок кој не е едноставно достапен во една табела, туку мора да се реконструира од сите одлуки на РКЕ и Владата објавени во Службен весник.

Дополнително, 2026 година сѐ уште не е завршена, па секаква бројка за целата година е проекција, не факт.

Најголемиот извор на непрецизност во нашата пресметка е повратот на ДДВ кон компаниите. Бидејќи дизелот доминира со околу 74 отсто од потрошувачката на горива во земјава, а околу 70-75 отсто од таа количина ја трошат транспортни, логистички и други компании, како и земјоделски фирми, кои се ДДВ-обврзници – тие го одбиваат влезниот ДДВ платен на гориво од сопствената ДДВ обврска, па нето-приносот ко буџетот од тој дел на потрошувачката е значително помал од „бруто“ пресметката од погоре, честопати блиску до нула во нето биланс. Реален „нето“ придонес кон буџетот доаѓа главно од:

• гориво купено од физички лица за приватни возила,
• потрошувачка на субјекти кои не се ДДВ-обврзници,
• и дел од државната/буџетската потрошувачка.
   

Оваа поделба (кој дел е бизнис vs. краен потрошувач) не е јавно достапна на ниво на производ, па точниот нето-ефект не може да се изолира без интерни податоци на УЈП.

Инаку, најновата владина мерка за намалување на ДДВ-то на горива, повторно е краткорочна интервенција за да се амортизира очекуваниот скок на светските цени на нафтата.

Бидејќи дизелот учествува со дури 74 отсто во домашната продажба, најголемиот дел од даночното намалување паѓа на ова гориво.

Фото: Блумберг

 

Според владините математики, со оваа мерка цената на дизелот се намалува за околу 2 денари (наместо да поскапи за 5 денари), со што крајната цена се стабилизира на околу 99 денари за литар. Математички, со намалување на даночната стапка за 8 процентни поени (од 18 на 10 отсто), државата се откажува од приближно 6,7 денари по секој продаден литар дизел. Помала е „загубата“ кај бензините и останатите деривати: безоловен бензин (11,7 отсто  удел): при цена од околу 100,5 до 102,5 денари за литар, државата губи околу 7,2 до 7,4 денари по литар. Сепак, поради помалиот удел во потрошувачката, вкупниот фискален одлив од бензините е значително помал во споредба со дизелот.  Кај мазутот, ТНГ и ЕЛ-1 (вкупно 13,9 отсто удел): доколку мерката ги опфаќа линеарно сите погонски горива, загубите тука се минорни на вкупно ниво.

Бидејќи мерката е дизајнирана да трае точно 14 дена, таа нема да предизвика трајна структурна дупка во државната каса. Станува збор за ад-хок „инјекција“ за пазарот. Како што потенцираат економските експерти деновиве, домашниот буџет во моментот нема широк фискален простор за долгорочни олеснувања. Затоа, ваквиот кус рок е избран со цел да се амортизира моменталниот ценовен шок на глобалните берзи без да се загрози ликвидноста на државата.

Но, што ако кризата во Заливот продолжи наредниве месеци? Светската банка и ММФ неколкупати веќе упатија јасни препораки до Македонија и останатите ранливи економии: владините мерки мора да бидат строго таргетирани кон најранливите слоеви, наместо да се спроведуваат линеарни даночни олеснувања (како намалување на ДДВ за сите граѓани). Зошто? Широкото намалување на ДДВ за горивата диспропорционално ги субвенционира побогатите граѓани кои трошат повеќе гориво, додека сериозно го осиромашува државниот буџет.

Препораките се Владата да обезбеди директна финансиска поддршка (ваучери или социјална помош) таргетирана исклучиво за семејствата со ниски приходи и малите бизниси кои се најтешко погодени од растот на цените. Македонија е советувана да не дозволи привремените кризи да предизвикаат трајни структурни дупки во буџетот. Доколку државата премногу троши на амортизирање на цените на нафтата, приносите на еврообврзниците ќе пораснат, правејќи го идното задолжување на земјата екстремно скапо.

Иако звучи парадоксално, препораката на Светска банка е цените на пазарот во одредена мера природно да го рефлектираат шокот на понудата. Ако државата вештачки ги одржува цените на горивата прениски, граѓаните нема да ја намалат потрошувачката. Наместо тоа, пазарот треба да испрати сигнал за штедење и рационализација на потрошувачката, додека државата интервенира само социјално.

Во земјите од регионов и од ЕУ се применуваат различни стратегии за заштита од ценовни шокови кај горивата. Важно е да се напомене дека членките на ЕУ имаат законска бариера – според правилата на ЕУ, ДДВ за горива во нормални околности не смее да падне под 15 отсто, па затоа тие главно интервенираат преку намалување на акцизите или ограничување на маржите.

 

 

Во Србија, на пример, од март 2026, Владата спроведува серија на привремени, неделни намалувања на акцизите (за околу 20 отсто, а потоа и дополнителни намалувања) како одговор на скокот на светските цени на нафтата (околу 98 долари/барел во јули 2026), плус забрана за извоз на нафтени деривати (продолжена до 30 септември 2026) за да се спречи недостиг на домашниот пазар. Босна и Херцеговина, пак, е единствена земја во регионот со целосно рамна ДДВ стапка без ниту една намалена стапка за било кој производ – 17 отсто важи буквално за сѐ, вклучувајќи гориво, храна, лекови. Акцизите се утврдени на ниво на цела држава (единствен режим), значително пониски од соседите.

ДДВ во Европа се движи од 17 отсто (Луксембург, БиХ) до 27 отсто (Унгарија). БиХ и Луксембург делат најниска стапка, а тоа е и најниска можна стапка дозволена по правилата на ЕУ (17 отсто е апсолутен под-лимит за стандардна ДДВ ставка во ЕУ директивата).

Акцизите варираат далеку повеќе од ДДВ: додека ДДВ се движи во релативно тесен опсег (17–27 отсто), акцизите на бензин се движат од 0,36 евра/л (Бугарија) до 0,85 евра/л (Холандија) – речиси 2,4 пати разлика. Ова покажува дека акцизната политика е местото каде земјите вршат вистинска даночна диференцијација, а не преку ДДВ.

Хрватска и Словенија имаат највисоки ДДВ во регионот (25 отсто и 22 отсто) во споредба со Србија (20 отсто) и БиХ (17 отсто), но нивните акцизи не се секогаш највисоки – на пример, хрватската акциза на дизел (0,406 евра/л) е всушност пониска од словенечката (0,552 евра/л).

Ако ја споредиме стапката од 10 отсто за енергенти во Македонија со стандардната ДДВ стапка од 21,9 отсто во просек во ЕУ, разликата е речиси 12 процентни поени.

Но треба да внимаваме: тоа не значи дека сите ЕУ земји во секој момент имаат 22 отсто ДДВ на литар гориво. Некои земји во 2026 воведоа привремени намалувања. На пример, Шпанија имаше привремено намалување на ДДВ на горивата на 10 отсто до 30 јуни 2026, наместо редовните 21 отсто. И Полска во 2026 воведе привремено намалување на ДДВ за нафтените производи од 23 отсто  на 8 отсто, како мерка за ублажување на ценовниот удар.