Како стареењето на Македонците може да влијае врз каматите?

До кога ќе можат централните банки да ги користат референтните каматни стапки за да ја креираат монетарната политика е прашање што неодамна го зачна Светскиот економски форум (СЕФ) од каде што алармираа дека стареењето на населението претставува растечки  предизвик за ефикасно користење на овие алатки. Оттаму укажаа дека се очекува уделот на населението на возраст од 65 години или повеќе речиси да се удвои до 2054 година. Со оглед на тоа што нашата земја исто така се соочува со демографско стареење, а Народната банка редовно ја користи каматата на благајничките записи за да влијае на економијата, анализиравме на што се должи предупредувањето од Светскиот економски форум.

Каматите се клучен инструмент 

Од СЕФ укажуваат дека каматните стапки долго време се клучен инструмент на монетарната политика, користен слично како педалите на автомобилот - со намалувања на каматите се поттикнува забрзување на економската активност, а со зголемување се поттикнува забавување.

„Историски гледано, промените на каматните стапки биле ефикасни во помагањето на централните банки да ги исполнат своите мандати - да ги зачуваат цените и, најчесто, финансиската стабилност. Обично алатките на монетарната политика функционираат со охрабрување или обесхрабрување на навиките за трошење, штедење и инвестирање“, објаснуваат од СЕФ.

Оттаму го пренесуваат економскиот преглед на ММФ за 2025 година каде се истакнува како стареечкото население има тенденција да врши притисок врз каматните стапки.

Прва точка на влијание е зголемувањето на заштедите. Имено, како што се зголемува животниот век и јавните пензиски системи го чувствуваат притисокот од стареечкото население, луѓето ќе тежнеат да ги зголемат своите заштеди.  Ова зголемување на понудата на „позајмливи средства“ ќе ја намалува нивната цена (каматните стапки).

Втора точка е намалувањето на инвестициите. Според истражувањата, апетитите за ризик и склоноста кон големи инвестиции, како што е купување дом, се намалуваат во постара возраст. Како резултат на тоа, постарото население може да има помала побарувачка за кредити, што дополнително би влијаело кон намалување каматните стапки.

„Бидејќи каматните стапки би се намалувале на овој начин, централните банки остануваат со помалку ефикасни алатки“, наведува Изабела Барчак, експерт за економија на долговечност во рамките на СЕФ.

Што значи ова за монетарната политика?

Таа посочува дека кога економиите почнуваат да се ладат, централните банки имаат тенденција да ги намалуваат стапките за да ја стимулираат економската активност.

„Но, ако постарото население има помала веројатност да прави големи инвестиции, тие ќе бидат помалку чувствителни на намалување на стапките и централните банки можеби ќе треба да прават поголеми намалувања за да го постигнат посакуваниот ефект“, објаснуваат од СЕФ.

Во средина каде што стапките се намалуваат поради демографски фактори, додаваат оттаму, има само одреден простор централните банки да ги намалат стапките пред да достигнат нула.

„И додека негативните каматни стапки се можност, тие обично се резервирани за време кога економските тешкотии и ризикот ја нарушуваат финансиската стабилност и ликвидноста“, укажуваат од СЕФ.

Сепак, не е се толку црно

Како што посочуваат од СЕФ, добра вест е дека демографското стареење не е предвесник на економски пад. Всушност, тоа носи можности што можат да ги неутрализираат притисоците за намалување на каматните стапки.

„Луѓето претпоставуваат дека подолгиот живот значи повеќе време во старост, но исто така значи повеќе време во млада и средна возраст. Истражувањата покажуваат дека во 2022 година, просечниот 70-годишен човек имал иста когнитивна способност како и 53-годишник во 2000 година. Ако 70 е новата 53-годишна возраст, финансиското однесување треба да го одразува тоа, при што луѓето трошат и инвестираат подолго“, наведуваат од СЕФ.

Друга претпоставка е дека работоспособната возраст постојано ќе се намалува, намалувајќи ја продуктивноста и, повторно, каматните стапки. Сепак, од СЕФ пренесуваат истражување на „Голдман сакс“ во кое се вели дека дури и без зголемување на официјалната возраст за пензионирање, просечниот работен век ќе се зголемува сразмерно на растот на животниот век на населението. Истиот извештај нагласува дека зголеменото учество на жените во работната сила, особено по породувањето, исто така придонесува за продолжување на работниот век. Како што продолжуваме да старееме, создавањето повеќе простор за жените во работната сила може да ја поттикне економијата и да помогне во неутрализирање на притисоците за намалување на каматните стапки.

„Конечно, новите технологии како вештачката интелигенција (ВИ) ја преобликуваат нашата глобална економија и ги неутрализираат некои демографски притисоци. Како што продолжува демографското стареење, луѓето, бизнисите и владите ќе научат да се приспособуваат, применувајќи нови технологии и иновации за да го променат начинот на кој живееме, работиме и трошиме“, велат од СЕФ.

Што треба да направат централните банки?

Од СЕФ посочуваат дека за да се амортизира влијанието на стареењето на населението врз каматните политики, централните банки ќе треба да бидат креативни. Како прво, се препорачува одржување на ефективноста на каматните стапки.

„Доколку зголемените заштеди и намалените инвестиции на постарото население ги намалуваат стапките, централните банки треба да работат против овие трендови за да создадат средина каде што луѓето трошат и инвестираат подолго“, наведуваат од СЕФ.

Оттаму информираат дека глобална анкета на возрасни на возраст од 55 години и повеќе покажува дека многу постари возрасни сакаат да продолжат да работат, но не можат да најдат можности, ограничувајќи ја можноста за трошење и инвестирање во подолг живот.

„Едно креативно решение за одржување на ефективноста на стапките би било централните банки да промовираат можности за вработување за постарите возрасни како алатка за зачувување на економската стабилност“, велат од СЕФ.

 

Како второ, се препорачува наоѓање алтернативи на каматните стапки.

„Друг начин централните банки да ја зачуваат економската стабилност ќе биде преку неконвенционална монетарна политика. Ова би можело да вклучува алатки како макропрудентни политики кои ја намалуваат чувствителноста на финансискиот систем на шокови“, велат од СЕФ.

Како пример за неконвеционална монетарна политика се посочува контрацикличниот капитален бафер што го користи Банката на Англија во Велика Британија. Станува збор за механизам преку кој се бара од банките во земјата да ги зголемат своите капитални резерви за време на периоди на економска експанзија, а потоа да ги ослободат за време на падови.

Од СЕФ укажуваат дека демографското стареење е тренд што ќе влијае на секој дел од општеството, вклучително и на каматните стапки и дека затоа предвидувањето на импликациите врз работењето на централните банки веќе нема да биде опција, туку обврска.