Болести и неплодност: И Македонците во опасност од хемикалиите и пестицидите

Токсичните хемикалии се дел од екосистемите, вклучувајќи ги почвата, водата, воздухот и живите организми. Упорни супстанции како „вечните хемикалии“ (ПФАС - PFAS) се распространуваат преку воздухот, дождот, реките и подземните води и на тој начин се акумулираат во синџирите на исхрана и не дозволуваат чистење од нив во значителен обем, наведува најновиот извештај „Невидливи состојки“ на меѓународната организација „Системик“ (Systemiq).

Според извештајот, во ткивата на над 600 диви животни е потврдено дека има вечни хемикалии. Приближно 80 отсто од земјоделските почви на глобално ниво содржат остатоци од пестициди, а прекумерната употреба на пестициди предизвикува загуба врз земјоделските култури во вредност од 16 милијарди долари.

Неодамнешните тестирања на американската Администрација за храна и лекови - ФДА (FDA - Food and Drug Administration) покажуваат дека приближно 74 отсто од морските производи се контаминирани со вечни хемикалии. Поради колапсот што врз синџирите на исхрана го предизвикуваат пестицидите е забележан пад од близу 90 отсто кај уловот на риби.

Сумата на пари што е потребна за да се исчистат подземните и површинските води од пестициди и други вечни хемикалии и тие да станат безбедни за пиење изнесува над билион долари. Еколошката штета од токсичните хемикалии се засилува со текот на времето, се наведува во извештајот на „Системик“ за 2025 година.

Здравствените штети се проценуваат на 2-3 отсто од глобалниот БДП

Штетите врз човечкото здравје предизвикани од токсичните хемикалии се различни, а најголем товар претставуваат развојните нарушувања, предвремената смртност од сите причини, метаболичките болести и циркулаторните заболувања. Изложеноста на хемикалиите влијае на повеќе органи и биолошки патишта, создавајќи системски и неизбежни здравствени оптоварувања.

„Глобално, нашата анализа сугерира дека комбинираните здравствени трошоци поврзани со храната од четирите главни групи токсични хемикалии (фталати, бисфеноли, пестициди и ПФАС), кои се ендемски во системот на храна, изнесуваат меѓу 1,4 и 2,2 билиони долари годишно или приближно 2-3 отсто од глобалниот БДП.

До крајот на векот ќе има од 200 до 700 милиони раѓања помалку

Токсичните хемикалии поврзани со храната ја нарушуваат плодноста и кај мажите и кај жените. Извештајот утврдува дека ниту еден регион во светот не е поштеден, а изложеноста започнува уште пред раѓањето и создава здравствени ризици што траат цел живот.

Резултатите од извештајот во овој контекст се многу драматични. Врз основа на комбинирање на стапките на плодност, нивоата на изложеност и научните процени за влијанијата врз плодноста предизвикани од токсични хемикалии, извештајот имплицира дека хемикалиите би можеле да резултираат со 200-700 милиони помалку раѓања на глобално ниво меѓу 2025 и 2100 година. Сценариото е правено врз основа на тековната изложеност на хемикалиите.

Колку е македонската храна изложена на хемикалии?

Државниот земјоделски инспекторат ги засилува контролите во земјава. Во годишниот извештај на Државниот инспекторат за земјоделство е наведено дека од вкупно 47.847 контроли, над 45.000 биле вонредни, а најмногу од контролите, околу 18.000, биле извршени во согласност со Законот за квалитет за земјоделските производи и заштита на растенијата.

Констатирани се 1.087 неправилности, а најголем дел од нив – 337 се однесуваат на Законот за заштита на растенијата, 254 неправилности произлегуваат од Законот за рибарство и аквакултура.

По региони, најмногу неправилности има во југоисточниот регион, од каде што доаѓа и најголем дел од храната.

Најмногу забрани (72) се изречени по Законот за заштита на растенијата. Во извештајот може да се види дека забраните се однесуваат на ставање во промет на одредени  производи со обврска за нивно враќање на доставувачите.

Меѓу последните забрани, во една изречена во декември се наведува дека на земјоделец во Струмичко му е забрането да бере и продава кромид поради резултатите добиени од анализи на земените мостри.

Голем дел од задолжувањата бараат од производителите да не ги пуштаат во промет производите додека не стигнат резултатите од направените анализи.

Најчесто опомените се однесуваат на тоа дека земјоделците мора да водат евиденција за секое третирање на производството.

Во земјава лани влегле 1.600 тони пестициди

Според годишниот извештај на Државниот инспекторат за земјоделство, минатата година во земјава влегле над 1.600 тони пестициди. Најголем дел од нив се наменети за третирање против плевел и несакана вегетација.

Паралелно, увезени се 83.953 тони ѓубрива. Најголем дел од нив е т.н. НПК, кое е најчесто користеното минерално ѓубриво што содржи три главни хранливи елементи за растенијата (азот, фосфор и калиум).

Над 20.000 тони е амониум нитрат, кој главно се користи за зголемување на приносите кај житарките. Инаку, важно за амониум нитратот е дека е стабилен под нормални услови, но може да биде опасен ако се складира или користи неправилно, бидејќи е силен оксидирачки агенс и може да предизвика експлозии.