Историски највисоко ИПО – зошто акциите експлодираат првиот ден и како да се заработи

На финансиските пазари постои момент што речиси секогаш го концентрира вниманието на инвеститорите - првиот ден на тргување, односно иницијалната јавна понуда (ИПО). Токму тогаш пазарот првпат активно ја одредува цената на компанијата, а разликата меѓу ИПО-цената и цената на затворање не зборува само за евалуацијата туку многу повеќе за односот меѓу понудата и побарувачката, ликвидноста и, можеби најважно, сентиментот.

Историски гледано, најголемите ИПО-скокови ретко биле чиста рефлексија на квалитетот на компанијата. Многу почесто тие претставувале момент во кој пазарот престанува рационално да ја проценува вредноста и почнува агресивно да „брка“ приказна, наратив и очекувања за иднината.

Во овој напис ви носиме преглед на некои од најголемите историски приноси од првиот ден на тргување и укажуваме на тоа на што треба да обрнете внимание за да остварите висок принос или да избегнете потенцијални загуби.

Кога пазарот престанува да ја гледа евалуацијата и почнува да ја купува приказната

Најекстремните примери за такво однесување доаѓаат од ерата дот-ком кон крајот на 1990-тите, кога капиталот беше подготвен да плати речиси каква било цена за компании поврзани со интернетот. Тогаш ИПО веќе не беше само процес на одредување вредност туку и момент во кој пазарот практично ја игнорира цената и реагира исклучиво на наративот.

„ВА Линукс системс“ (VA Linux Systems 1999) останува симбол на таа еуфорија - брзиот раст од речиси 700 проценти во еден ден и понатаму е еден од историските рекорди. Слична динамика имаше и „Д глоуб“ (theglobe.com) една година порано, со скок поголем од 600 проценти, додека компании како „Ред хет“ (Red Hat) и „И-беј“ (eBay) исто така лесно бележеа троцифрени приноси уште во првиот ден на тргување.

Дури и „Нетскејп“ (Netscape), чиј ИПО од 1995 година многумина го сметаат за почеток на интернет-инвестициската ера, го покажа истиот образец - пазарот беше подготвен за еден ден целосно да ја редефинира вредноста на компанијата.

Она што е важно е дека ова не е изолиран феномен од една епоха. И во поновиот период, кога ќе се појави доволно силен наратив, пазарот реагира на речиси идентичен начин. „Бијонд мит“ (Beyond Meat) во 2019 година експлодира на берза, додека „Ер-би-ен-би“ (Airbnb) и „Линкдин“ (LinkedIn) без проблем ја удвоија својата вредност уште првиот ден. Најновиот пример доаѓа од технолошкиот сектор - „Фигма“ (Figma 2025), која детално ја анализиравме откако драстично падна, на дебито забележа раст од дури 250 проценти, потврдувајќи дека истите обрасци се повторуваат секојпат кога капиталот се фокусира на доминантни теми, како софтвер и вештачка интелигенција.

Уште посвеж пример доаѓа практично од претходните неколку дена, од секторот за одбрана и технологија, каде што инвестицискиот наратив моментално се гради околу вештачката интелигенција и дроновите во контекст на растечки геополитички тензии.

Компанијата „Свармер“ (Swarmer Inc), која развива ВИ-софтвер за дронови користени во реални борбени услови, направи еден од најспектакуларните влезови на пазарот - акциите од ИПО-цена од пет долари во еден момент експлодираа и до 700 проценти, за тргувањето да заврши со раст од околу 520 проценти.

Овој пример е впечатлив токму поради она што се крие зад скокот - пазарот воопшто не ги гледаше финансиските резултати, што јасно се виде во финансиската слика на компанијата - приходите паѓаат, загубите растат, но тоа во овој момент не беше важно за пазарот. Капиталот не го купуваше она што компанијата е денес, туку она што би можела да стане во свет во кој воената потрошувачка расте, а ВИ-технологијата директно влегува во реални конфликти, иако моменталната финансиска слика не зборува во прилог дека тоа некогаш би можело да се случи.

Во такви моменти цената престанува да има врска со билансот и станува чиста функција на очекувањата. Идниот раст не се проценува постепено, туку се „вградува“ веднаш, во неколку часа тргување - а тоа е точката во која ИПО станува чиста манифестација на пазарната еуфорија.

.

Што стои всушност зад големите ИПО-скокови

На прв поглед, ваквите скокови може да изгледаат како потврда на силата на компанијата, но во практика многу почесто укажуваат на феноменот „потценување“ (underpricing). ИПО-цената ретко претставува фер вредност, почесто е компромис меѓу компанијата, инвестициските банки и големите инвеститори, со цел да се обезбедат успешна дистрибуција на акциите и стабилен почеток на тргувањето. Токму затоа големиот прводневен раст често значи дека пазарот бил подготвен да плати повеќе отколку што компанијата побарала.

Овој образец речиси секогаш се појавува во исти услови - кога постои силна инвестициска тема, ограничена понуда на акции и изразена побарувачка, како од институционални така и од малопродажни инвеститори. Во такво опкружување дополнително се јавува и ефектот „страв од пропуштање“ (fear of missing out - FOMO), кој уште повеќе ја забрзува цената и ја засилува нестабилноста. ИПО во тие моменти станува настан воден од ликвидноста и колективната психологија на пазарот.

Регионална реалност

Кога ваквите примери ќе се споредат со регионот Адрија, разликата станува уште поизразена. Локалните пазари се карактеризираат со помал број ИПО-а и значително потесна инвестициска база, што директно влијае врз интензитетот на движењата на цените првиот ден. Сепак, и во регионот постоеле периоди на изразен интерес за ИПО, особено пред глобалната финансиска криза.

Хрватска и Словенија тогаш ги забележаа најзначајните примери. ИПО на ХТ во 2007 година покажа колку силна може да биде побарувачката и на помалите пазари, додека „Нова КБМ“ во Словенија истата година, со голема преплата на емисијата, дополнително потврди дека инвеститорите во одредени фази може агресивно да реагираат и надвор од големите финансиски центри.

Сличен образец можеше да се види и во поновиот пример на словенечката осигурителна компанија „Взајемна“ (Vzajemna), која на 4 март беше излистана на Љубљанската берза. По статусната трансформација и излегувањето на берза, со номинална цена на акција од едно евро, побарувачката значително ја надмина понудата, при што првите трансакции беа склучувани по цени и до 20 пати повисоки од номиналната вредност. До крајот на денот тргувањето се стабилизира на околу осум евра по акција.

Примери како ИНА и „Спан“ го покажуваат истиот образец, но со значително помал интензитет, што јасно укажува дека клучен фактор се токму нивото на ликвидност и ширината на инвестициската база.

Споредувајќи ги овие примери, станува јасно дека големината на прводневниот скок не зависи примарно од квалитетот на компанијата, туку од пазарното опкружување во кое се одвива ИПО. Во услови на силен наратив, пазарот може да направи екстремни поместувања уште првиот ден, додека на помалку развиените пазари истиот процес останува значително помирен и фундаментално ориентиран, иако и во регионот Адрија постојат примери што забележале значајни скокови, меѓу кои особено се издвојува „Взајемна“.

Како да се пристапи кон ИПО - меѓу можностите и замките

Поради тоа ИПО треба да се набљудува како еден од најчистите показатели на пазарниот сентимент. Најголемите скокови се појавуваат во моменти кога се совпаѓаат наративот и побарувачката - било да станува збор за ерата дот-ком, постпандемискиот технолошки раст или најновиот бран инвестиции во вештачка интелигенција. Но, доколку компанијата навистина нема силна финансиска структура и бизнис-модел, сметајте дека оваа инвестиција во иднина сигурно ќе се „зацрвени“ во портфолиото кога еуфоријата ќе се испумпа.

Ако сакате да извлечете максимум од ИПО, она на кое треба да обрнете внимание е дали финансиската слика е стабилна и дали постои силен наратив за таа компанија и индустријата во која се наоѓа. Тоа е добитна комбинација за остварување значителни приноси на краток рок, но тогаш бидете многу внимателни со понатамошното држење на таа компанија, бидејќи ако стане преценета, многу брзо може да дојде до корекција.

Сепак, ако фундаменталната анализа покажува дека компанијата навистина е квалитетна, таквата корекција може да претставува и можност за дополнително вложување.

Во таа смисла, ИПО не е само начин на финансирање на компанијата туку и момент во кој пазарот најјасно покажува како размислува. А токму првиот ден на тргување останува моментот кога тие очекувања најбрзо и најдиректно се претвораат во цена.