Што го очекува светот ако цената на нафтата достигне 150 долари за барел?

Последиците од иранска војна, од аспект на енергетските пазари, можеме да ги споредиме со возење на ролеркостер. Јасен пример за таквата непредвидливост е однесувањето на американскиот претседател Доналд Трамп, кој заканата за тотална војна против Иран најпрво ја замени со примирје, а потоа, по неуспешните преговори со иранската делегација во Исламабад во неделата, неочекувано најави американска блокада на Ормускиот Теснец. Какви се сценаријата за последиците за светот и Европа?

 

САД: Краткорочна енергетска болка за геостратешка победа

Најверојатното објаснување на американската стратегија, според проценките на аналитичарите, е дека краткорочните негативни движења на финансиските и енергетските пазари се неизбежна и прифатлива цена за постигнување на долгорочните геополитички цели на Вашингтон.

„Преговорите пропаднаа, но за пазарите открија многу,“ оценува Тери Хејнс, аналитичар на агенцијата „Панагеа полиси“ од Вашингтон. „САД со тоа се обидуваат да постигнат троен погодок: да покажат дека се подготвени економски да го исцрпат Иран, со тоа ќе се обидат да извршат притисок врз енергетски зависната и покровителска Кина да го принуди Техеран назад на преговарачка маса, и на крај да ги убедат заливските сојузници да му дадат економски гаранции на Иран во замена за негово откажување од нуклеарните амбиции“.

Пропаднатите преговори покажуваат дека САД во следењето на своите геостратешки цели за денуклеаризација на Иран не отстапуваат, уште повеќе - подготвени се да го засилат притисокот, како што покажа неодамнешниот напад на островот Харг, додава американски геополитички аналитичар.

Слично оцени и економистот Нуриел Рубини за „Блумберг“. Тој изјави дека решителното американско заострување на состојбата може да го принуди Техеран на предавање и завршување на иранската војна, иако со тоа САД ризикуваат уште повисоки цени на нафтата.

„Додека основните прашања, како што се иранската нуклеарна програма и другите регионални конфликти, не се решени, секоја искра ќе ја потисне цената брзо над 100 долари за барел или уште повисоко,“ смета аналитичарот на компанијата „Ацекс“, Тилен Шарлах.

Како што вчера пренесе „Волстрит џурнал“, Белата куќа при исцрпувањето на Иран е свесна за главната колатерална жртва на својата стратегија - Европа. Министерот за финансии Скот Бесент наводно му кажал на Трамп дека Азија и Европа се најранливи поради растечките цени на енергијата, кои би биле последица на повеќенеделна блокада на Иран.

Повисоката инфлација не може да се избегне

Војната во регионот богат со нафта, која виси над светските финансиски пазари, економијата и синџирите на снабдување, според прогнозите на експертите со своите последици, кои веќе акутно се покажуваат во енергетската криза, сигурно ќе влијае на растот на цените во Европа. Главното прашање е само колку силно ќе биде тоа влијание и колку долго ќе трае. Ако судиме според историските искуства, особено по почетокот на украинската војна, ценовните притисоци би можеле, слично како во 2022 година, да станат долготрајни.

„Повисоката инфлација нема да можеме да ја избегнеме,“ изјави главниот економист на Стопанската комора на Словенија (ГЗС) Бојан Иванц по склучувањето на привремено примирје во Заливот. „Според основното инфлациско сценарио што го подготвивме кон крајот на март 2026 година, предвидовме покачено ниво на цените на горивата во второто и третото тримесечје. Во последното тримесечје, според нашите проценки, би можел да следи пад,“ беше претпазлив економистот пред последната ескалација.

Слично, во најоптимистичкото „априлско сценарио“ за отворање на Ормускиот Теснец, предвидува и Дејан Колетник, претседател на Словенското здружение за енергетика. „Релативно постабилни и пониски цени би можеле да се постигнат во третото или четвртото тримесечје, под услов на подолготрајно смирување на состојбите.“

Цените на нафтата вчера на меѓународните пазари повторно ја надминаа границата од 100 долари за барел. Скокнаа и терминските договори за гас во Европа, кои во понеделникот беа повисоки за 18 проценти, пред да се намалат малку во текот на денот. Набљудувачите се прашуваат дали американската морнарица ќе ги запре танкерите што пловат под кинеско знаме, што би го претворило регионалниот конфликт во глобален. Според тоа сценарио, нафтата може да поскапи и над 150 долари за барел, наведува „Блумберг“.

Слично размислува и аналитичарот Шарлах, кој пред вчерашната американска блокада оцени дека светот го чека сценарио на затишје пред бура. „Пазарот моментално само ‘испушта воздух’ поради краткото примирје,“ песимистички оцени тој и додаде дека тоа не ги менува долгорочните трендови, кои остануваат неизвесни. „Конечниот договор е уште далеку, а финансиските пазари моментално ја оценуваат позицијата со намалена премија за ризик, но нафтата сепак останува значително повисока отколку пред почетокот на конфликтот,“ нагласи тој.

 

„Ако состојбите во Ормускиот Теснец брзо се стабилизираат, тоа би можело да се почувствува на бензинските пумпи за неколку недели, а поширокиот ефект врз трговските полици би можел да  почне да се покажува кон есента,“ ја сумира врската меѓу цените на енергенсите и другите добра Лојзе Козоле, аналитичар на брокерската куќа „Илирика“. Се разбира, сè зависи од временската рамка на конфликтот. „Кај пократки енергетски шокови ефектот најчесто останува ограничен на енергијата, ако шокот трае подолго, тогаш со задоцнување се пренесува и на храната и другата стока,“ додава тој. Цените на горивата можат да бидат приказна на недели, додека цените на храната повеќе приказна на месеци или дури повеќе сезони, ако нарушувањата траат, предупредува тој.

„Веќе сега треба да сметаме на приближно 10 до 15 процентно прелевање на повисоките цени на енергијата во цените на храната,“ предупреди Татјана Загорц, директорка на Комората на земјоделски и прехранбени компании при словенечката стопанска комора во интервју за телевизијата „Блумберг Адрија“.  

Ако пловидбата низ Ормуз повторно се воспостави до крајот на месецот, според проценката на Колетник, цената на горивото би можела релативно брзо да падне. „Претходните примери покажаа дека големопродажните цени можат да се смират за неколку недели, а малопродажните со задоцнување од еден до два месеца,“ предвидува тој.

Оскудни европски залихи на гас

Ништо подобро не се изгледите ни за природниот гас, бидејќи залихите на земјите од ЕУ поради постудената зима и поголемата потрошувачка по сезоната се намалија под повеќегодишниот просек. Европските складишта за гас се исполнети околу 28 проценти, што е повеќе од пет процентни поени пониско отколку пред една година.

При тоа, ЕУ околу 12 проценти од увозот на течен природен гас (ЛНГ) го купува од Катар. Иранскиот напад врз катарскиот комплекс „Рас Лафан“ , еден од најголемите објекти за производство на гас во светот, ја намали капацитетноста за околу 17 проценти.

За оваа година земјите членки имаат склучено долгорочни договори со Катар во вкупен обем од околу 21,5 милијарди кубни метри ЛНГ, што претставува приближно 250 TWh гас или околу 6,4 проценти од годишната побарувачка за гас во ЕУ. Ако катарското производство и извоз на ЛНГ подолго време бидат нарушени, потребите на ЕУ за купување ЛНГ на спот-пазарот би можеле да се зголемат од приближно 40 на околу 62 милијарди кубни метри годишно, сметаат Колетник и Франц Жлахтич, претседател на советот на Агенцијата за енергија.

„Цените на природниот гас на европскиот референтен хаб ТТФ по избувнувањето на кризата значително се зголемија, а спот (тековните, дневни цени) и терминските цени во споредба со периодот пред конфликтот речиси се удвоија. Особено изразен е притисокот врз терминските цени за летните месеци оваа година,“ оценија во коментар за весникот „Дело“. Тие предупредија дека поголемата зависност на ЕУ од увоз на ЛНГ од регионот по почетокот на украинската војна значи дека Европа ќе мора да се натпреварува со Азија за него на меѓународните пазари.

Европскиот комесар за енергија Дан Јоргенсен ги повика земјите од ЕУ навремено да почнат да ги полнат складиштата со гас за да се избегне притисок врз цените на крајот од сезоната. „Во споредба со 2022 година сме многу подобро подготвени,“ рече тој. Сепак, нашата изложеност на нестабилниот светски пазар е очигледна, па затоа е неопходно да се подготвиме за претстојната зима навремено и координирано. Што побрзо полнење на складиштата би овозможило искористување на подолг период за складирање и поголема приспособливост на пазарните услови, со што би се ублажил притисокот врз цените и би се избегнала летната гужва пред следната сезона.

Претседателот на Енергетската комора на Словенија Александар Мервар предупреди за влијанието на иранската војна врз цените на електричната енергија, истакнувајќи дека цените на терминските пазари за сите тримесечја до крајот на годината се зголемиле за 36 до 38 проценти. „Поскапата нафта и гас ги поскапуваат и сулфурот, ѓубривата, транспортот, амбалажата, а во Европа и електричната енергија, бидејќи гасните електрани сè уште често ја одредуваат граничната цена на струјата за целиот систем,“ ја објаснува врската аналитичарот Козоле.

Преку Ормускиот Теснец минува приближно половина од светската залиха на уреа, ѓубриво на база на азот, и речиси една третина од амонијакот.

 

Оштетена инфраструктура

Кај поскапувањата на енергентите не станува збор само за реакции на затворањето на Ормускиот Теснец, туку тие се и последица на нападите на САД и Израел врз иранската енергетска инфраструктура, како и обратно - иранските напади врз енергетските сектори на заливските држави. „Нападите врз нафтната и гасната инфраструктура создаваат голема неизвесност, бидејќи не е јасно колку време ќе трае отстранувањето на штетата,“ предупредуваат од словенечката комора.

Според податоците на аналитичката куќа „Ристад енерџи“, вкупните трошоци за обнова на оштетената инфраструктура во регионот, која вклучува рафинерии, терминали за гориво и постројки за гас, би можеле да надминат 25 милијарди долари. Според Меѓународниот институт за стратешки студии (IISS), до крајот на март 2026 година биле забележани 48 напади на стратешки важни локации на енергетската инфраструктура во Заливот, што вклучува и клучни логистички центри, како што е пристаништето во Дубаи, Џебел Али.

„Ако биде загрозена безбедноста на иранските пристаништа во Персискиот и Оманскиот залив, ниту едно пристаниште нема да биде безбедно,“ се наведува во изјавата на иранската војска по вчерашната блокада на Трамп, според извештајот на иранската државна новинска агенција. „Безбедноста во пристаништата на Персискиот и Оманскиот залив е или за сите или за никого.“

За објекти како катарскиот „Рас Лафан“, проценките за обнова на оштетените капацитети се песимистички, бидејќи целосната обнова на капацитетите би траела од три до пет години.

Во меѓувреме, Иран за својата оштетена инфраструктура најавува побрзо закрепнување. Иранското министерство за нафта планира обнова на 70 до 80 проценти од предвоените капацитети на рафинериите за еден до два месеца. Заменик-министерот Мохамад Садек Азимифар наведе дека рафинеријата на островот Лаван делумно ќе започне со работа веќе за десет дена.