Сите ќе можеме полесно да произведуваме струја, ама ќе издржи ли мрежата?

Новиот Закон за обновливи извори на енергија ја проширува улогата на граѓаните, компаниите и општините во енергетската транзиција. И претходно постоеше можност крајните потрошувачи да произведуваат електрична енергија од обновливи извори за сопствени потреби и да го предаваат вишокот во мрежата, но сега, со Законот, се оди чекор понатаму.

„Законот воведува поширока рамка за колективно производство, споделување енергија, договори за купопродажба на електрична енергија или ППА договори (од англиски: power purchase agreements - PPA) и заедници на обновливи извори. Со тоа обновливата енергија не се третира само како индивидуална инвестиција или како проект на големи производители, туку како модел во кој можат поактивно да учествуваат домаќинствата, бизнисот, општините и локалните заедници“, вели за „Блумберг Адрија“ Виктор Андонов,  консултант и експерт за енергетска политика.

Законот предвидува со статус на потрошувач-производител да може да се стекне краен потрошувач, физичко или правно лице, кој произведува електрична енергија од обновливи извори првенствено за сопствени потреби. Доколку станува збор за правно лице, важно ограничување е дека производството, складирањето и продажбата на електрична енергија не смеат да бидат негова примарна дејност.

„За да се стекне со ваков статус, потрошувачот треба да ја приклучи електроцентралата на внатрешните електрични инсталации на објектот на кој има право на сопственост или право на користење, и да ги регулира односите со соодветниот оператор на преносниот или дистрибутивниот систем и со снабдувачот. Законот овозможува потрошувачот-производител да произведува електрична енергија за сопствена потрошувачка, да ја складира и да го продава вишокот преку ППА договор или преку договор со снабдувачот“, објаснува Андонов.

Виктор Андонов/Приватна архива

Соларни панели на станбените згради

Покрај индивидуалниот потрошувач-производител, законот го уредува и колективниот потрошувач-производител. Тоа може да бидат најмалку два потрошувачи-производители од категоријата домаќинства или комерцијални субјекти кои се наоѓаат во иста зграда или станбен комплекс. Тие меѓусебните односи ги уредуваат со договор, во кој се определува уделот во моќноста и производството, како и претставникот на колективниот потрошувач-производител.

Сепак, Андонов вели дека дел од најважните практични прашања допрва ќе се уредуваат со Правилник за потрошувач-производител. „Со него треба да се пропишат видот и максималната инсталирана моќност на електроцентралата, максималната моќност на складиштето, формата на договорот со снабдувачот, податоците што се доставуваат, водењето на регистарот и начинот на пресметка на вишокот електрична енергија“.

Законот не утврдува посебна автоматска субвенција за потрошувачите-производители. Тие се посебна категорија крајни потрошувачи кои произведуваат електрична енергија од обновливи извори за сопствени потреби, а вишокот можат да го складираат или продадат.

„За нив законот предвидува право на надоместок за електричната енергија што ја предаваат во мрежата, при што тој надоместок може да биде и мерка за поддршка. Но, тоа не значи дека потрошувачите-производители автоматски влегуваат во истиот режим како повластените производители со повластена тарифа или пазарна премија. Кај потрошувачите-производители главната придобивка, според мене, е пресметката на преземената и предадената електрична енергија: нето-мерење за мали инсталации, нето-пресметка за поголеми инсталации и комерцијална шема за уште поголеми капацитети. За електричната енергија што ја предаваат, односно ја инјектираат во мрежата, потрошувачите-производители имаат право на надоместок, кој може да биде и мерка за поддршка“, вели тој.

За разлика од сега, порано овие потрошувачи - производители користеа и мерки за поддршка за изградба на фотонапонските централи на своите кровови, како субвенции со износ до 30 отсто од инвестицијата „и се надевам дека оваа мерка ќе се продолжи и дури и ќе се унапредува од аспект на сумата за субвенција и бројот на корисници кои треба да ја добијат“, вели Андонов.

Дали мрежата може да ги издржи скратените рокови?

Законот предвидува Министерството да биде контакт точка и јавно да објавува информации, прирачник за инвестирање во ОИЕ, преглед на надлежните институции, видовите дозволи и роковите за нивно издавање, како и насоки за постапките што треба да се поминат до пуштање во употреба на електроцентралата енергетика, урбанизам, градење и животна средина.

Но, според Андонов, во македонски контекст, предизвикот веќе не е само дали ќе се скратат процедурите за нови проекти, туку дали електроенергетскиот систем има доволно капацитет да ги интегрира сите нови обновливи извори.

„Во изминатите години Македонија веќе доби значителен инсталиран капацитет, особено кај фотонапонските електроцентрали, над 1000 MW. Затоа клучното прашање не е само побрза администрација, туку инвестиции во преносната и дистрибутивната мрежа, нови приклучоци, поголема флексибилност, складирање и подобро планирање на развојот на системот. Без такви инвестиции, побрзите процедури можат да создадат нов притисок врз мрежата, наместо реално да ја забрзаат енергетската транзиција. Законот создава основа за поефикасни процедури, подобра транспарентност и институционална координација, но вистинската мерка за успех ќе биде дали паралелно ќе се инвестира во мрежата и дали таму ќе се забрзаат инвестициите. Во оваа фаза, мрежната инфраструктура е исто толку важна, ако не и поважна, од самото скратување на административните рокови“, објаснува консултантот.

Државата треба да е претпазлива со поддршката

Со Законот, обновливите извори освен законска рамка, добиваат и статус на јавен интерес, а рамката е генерално усогласена со новата европска регулатива за обновливи извори која е донесена во 2023 година. Таа директива ги подигнува европските цели за обновлива енергија и бара побрзи процедури, поголема улога на потрошувачите, долгорочни договори за откуп на електрична енергија (ППА договори), гаранциите за потекло и енергетските заедници.

И досегашната регулатива познаваше повластени тарифи, премии и транспарентни постапки за доделување поддршка, но Законот предвидува нов елемент - воведување на двонасочен договор за разлика на цена. Ова значи дека производителот добива заштита кога пазарната цена е пониска од договорената цена, но има и обврска да ја врати разликата кога пазарната цена е повисока. На тој начин треба да се обезбеди поголема предвидливост за инвеститорите, но и заштита за потрошувачите и буџетот од прекумерна исплата на поддршка во периоди на високи цени.

„Овде, според мене, државата треба да биде многу претпазлива, имајќи во предвид дека во Македонија веќе има најголем инсталиран капацитет на фотонапонски централи во Западен Балкан кој поминува над 1 GW од кој над 90 отсто се без никаква финансиска поддршка. Мислам дека не треба да се доделува финансиска поддршка на новоизградени фотонапонски централи, туку поддршката да се насочи кон проекти што носат поголема системска вредност и конкурентни цени за граѓаните, подобра интеграција во мрежата, предвидливо производство, можност за складирање и помал товар врз електроенергетскиот систем“, објаснува Андонов.

Законот доследно ги следи европските решенија за обновливи избори на енергија, но мора да се има предвид дека европската практика сè повеќе се движи кон интегриран пристап, и тоа не само повеќе обновливи капацитети, туку и однапред планирани зони, мрежна инфраструктура, складирање, флексибилност и побрзо приклучување, вели соговорникот.

„Тука Македонија има простор за подобрување, бидејќи главниот предизвик веќе не е само административната постапка за нови проекти, туку способноста на преносната и дистрибутивната мрежа да ги прифатат и интегрираат новите капацитети. Затоа, законот е важен чекор кон европската рамка, но неговиот ефект ќе зависи од практичната примена. Потребни се јасни подзаконски акти, подобра координација меѓу институциите, реално планирање на просторот, транспарентни информации за достапен мрежен капацитет и паралелни инвестиции во преносната и дистрибутивната мрежа. Без тоа, формалното усогласување со европските правила нема да биде доволно за успешна енергетска транзиција“, вели Андонов.