Ситуацијата со дизелот во Европа е напната, што нѐ очекува во Македонија?

Нафтата скокна на стотина долари за барел во четвртокот, продолжувајќи го растот во јули и за над 30 отсто, бидејќи САД и Иран ја намалија веројатноста за разговори, а нарушувањата во глобалните залихи и понатаму се зголемуваат.

Глобалните тензии со квантен скок се пренесуваат на локалните бензински пумпи, па така и во Македонија, од вторникот на полноќ горивата се со нови цени: најголема промена има кај дизелот, којшто поскапи за шест денари по литар, на 94 денари, додека бензините поскапеа за по три денари, на 90, односно 92 денари за литар. Мала утеха е тоа што Владата претходно ја намали акцизата, за еден денар кај бензините и два денари кај дизелот, инаку поскапувањето ќе било уште поголемо. 

Она што загрижува уште повеќе е, што според анализата на „Морган Стенли“, низ Европа се зголемува напнатоста околу дизелот, бидејќи се совпаѓаат истовремено повеќе предизвици во снабдувањето, што предизвика рекордни маржи кај европските рафинерии и намалување на залихите.

Глобалните енергетски пазари беа потресени овој месец од новото разгорување на војната меѓу САД и Иран, иако цените на нафтените деривати се зголемија посилно од основната сурова нафта. Пазарот за дизел гориво е под притисок поради низа фактори, вклучувајќи ги прекините во Ормускиот Теснец, но и украинските напади врз руските рафинерии и забраната за извоз на дизел што ја воведе Москва.

„Вистинското тесно грло во нафтениот систем во моментов е рафинирањето, повеќе одошто самата сурова нафта. Епицентарот на кризата е пазарот на дизел, особено во Европа“, се вели во анализата на „Морган Стенли“, што ја цитираше „Блумберг“.

 

Ќе има ли недостиг на дизел во земјава?

За разлика од бензинот, дизелот има многу поширока примена. На него функционира речиси целиот европски камионски транспорт, најголемиот дел од земјоделската механизација, значителен број градежни машини, делови од железничкиот транспорт, јавниот превоз, бродскиот сообраќај и бројни индустриски процеси. Токму затоа, секое сериозно нарушување во неговото снабдување многу побрзо се прелева врз цените на храната, градежните материјали и речиси сите останати производи отколку што тоа го прави растот на цената на суровата нафта. Во земјава, дизелот поскапи за 16,8 отсто за еден месец, а во ЕУ поскапувањата само во последниве две недели се движат во рангот од 7-10 отсто, според податоците на Меѓународната организација за патен транспорт – МОПТ (IRU), со просечна цена од 1,93 евра за литар.

„Не очекувам поголеми нарушувања во снабдувањето со горива во Македонија. Речиси 90 отсто од нафтените деривати ги увезуваме од Грција, а грчкиот рафинериски систем е меѓу најразвиените во Медитеранот и користи диверзифицирани извори на сурова нафта. Тоа значи дека, дури и при одредени геополитички тензии, постои значителна флексибилност во снабдувањето.“, изјави за „Блумберг Адрија“ Виктор Андонов, експерт за енергетски политики и поранешен владин советник.

Според него ова е во согласност со оценката на извршниот директор на Меѓународната агенција за енергија - MAE (IEA), Фатих Бирол, којшто деновиве посочи дека „глобалниот пазар денес е многу поотпорен отколку во 2022 година“. Производството надвор од Блискиот Исток е повисоко, постојат алтернативни транспортни рути, а земјите членки на МАЕ располагаат со значителни стратешки резерви.

„ Причината што цените досега не доживеаја драматичен скок е што светскиот пазар денес е структурно различен од кризите во седумдесеттите години на претходниот век. Кина значително го намали увозот на сурова нафта, и тоа за околу 50 отсто, електрификацијата на транспортот ја намалува побарувачката за течни горива, а новото производство од САД, Бразил, Гвајана и други земји создаде дополнителен простор на пазарот. Затоа цените остануваат значително под екстремните нивоа од 2022 година, и покрај високите геополитички ризици.“, смета Андонов.

Неговата проценка е дека, доколку не дојде до целосно и подолготрајно затворање на Ормускиот Теснец, Македонија нема да се соочи со недостиг на горива. 

„Можно е да има краткорочни ценовни осцилации. Најголемиот ризик за домашниот пазар остануваат рафинериските маржи и психолошките реакции на берзите, а не физичката достапност на горивата. Доколку кризата ескалира и цените значително пораснат, Владата ќе треба навремено да интервенира за да ги заштити граѓаните и бизнисите и да спречи нов инфлациски бран во македонската економија.“

 

Со нафтата тенко, со горивата уште понеизвесно

А, какви се моменталните глобални прилики во снабдувањето и производството на нафта? Менаџерите од големите трговски куќи, рафинерии и хеџ фондови во Европа и Азија посочија низа клучни слабости, како што пишува „Блумберг“: намалување на залихите на нафта; сериозна нестабилност во снабдувањето со горива како бензин и дизел; и сомнежи дали владите-потрошувачи навистина можат да ги зголемат своите резерви за итни случаи доколку е потребно. 

Bloomberg

 

Помеѓу март и мај, глобалните регистрирани залихи на нафта се намалиле за 360 милиони барели, или стапка од 3,9 милиони барели дневно, според МАЕ со седиште во Париз. Тие се повратиле  за 21 милион барели во јуни.

САД, коишто одиграа клучна улога во компензирањето на загубата на залихи од Персискиот Залив со зголемување на производството и извозот - ги регистрираа своите национални залихи на сурова нафта паднати на најниско ниво од 1984 година наваму.

Сликата е помалку јасна во другиот голем дел од равенката за нафта - Кина.

Пекинг ја преброди кризата со поголема леснотија, намалувајќи ги стапките на преработка во рафинериите и користејќи ги комерцијалните залихи со цел драматично да го ограничи увозот. Но, нема транспарентност за тоа дали земјата ги искористила своите огромни стратешки резерви.

Доколку Кина се исклучи, глобалните залихи се на рекордно ниско ниво, според „ЏП Морган“, оставајќи му на светот „мал простор за грешка“.

Ситуацијата со горивата е уште понеизвесна. Тоа е затоа што рафинериите на Блискиот Исток и Азија ги намалија оперативните стапки за да се прилагодат на нарушувањето на протокот на сурова нафта низ Ормуз, велат трговците.

 

Американските рафинерии „се отепуваат“ произведувајќи дизел

Залихите на бензин во Америка се на најниско ниво за овој период од годината од 2012 година, додека залихите на средно-дестилирани горива како што е дизелот - што се користи главно за транспортни и земјоделски возила во САД - се значително под нивниот петгодишен просек, според Администрацијата за енергетски информации. Затоа деновиве стигаат вести дека тамошните рафинерии „се отепуваат“ од преработка на нафтата во дизел, достигнувајќи речиси историски рекордни нивоа, за да може да се задоволи побарувачката, а профитните маржи ретко кога биле повисоки.

 

Маржите за производство на дизел се близу своите рекордни нивоа

Bloomberg Mercury

 

Оваа „кнап ситуација“ на пазарите на дизел се влошува со забраната за испорака во странство од Русија, вториот најголем извозник на гориво во светот по САД, поради бранот украински напади врз нејзините рафинерии што предизвикаа домашен недостиг. 

Европа е засега поштедена од кошмарното сценарио на масовни откажувања на летови, а залихите на млазно гориво во независно складирање во бродскиот центар Амстердам-Ротердам-Антверпен се стабилизираа откако паднаа за 40 отсто од почетокот на војната, според „Инсајтс Глобал“ (Insights Global), кој добива податоци од операторите на терминали. Сепак, тие остануваат близу до шестгодишното најниско ниво достигнато минатиот месец.

Доколку конфликтот меѓу САД и Иран повторно го задуши превозот низ Ормуз, земјите потрошувачи дополнително ќе ги еродираат своите резерви на гориво. Меѓународната асоцијација за енергија, која ги координира итните пуштања во промет на нафта од развиените економии, вели дека во моментов сè уште постои безбедносен тампон.

Членовите на организацијата предводени од САД, Јапонија и Германија ветија дека ќе искористат 400 милиони барели резерви на нафта веднаш по почетокот на конфликтот. Четвртина од таа нафта моментално нема фиксен датум на пуштање, според агенцијата.

Германија вели дека сè уште има милиони непродадени барели од првата транша за залихи и изнесе планови за повторно полнење на резервите на дизел. Јапонија ги надополнува своите комерцијални резерви на нафта, според податоците од Министерството за економија, трговија и индустрија.

Можеби најкритичната точка се САД, каде што Стратешките резерви на нафта (Strategic Petroleum Reserve) - серија масивни подземни складишта вдолж Мексиканскиот Залив - паднаа на најниско ниво од 1983 година. Официјалните лица изјавија дека нема планови за ослободување на повеќе, додека министерот за енергетика Крис Рајт предложи користење на „креативни идеи“ за повторно полнење на наоѓалиштето.

Севкупно, има 200 милиони барели резерви за итни случаи кои сè уште не се ослободени, според Алекс Кавурис, раководител на регионалната анализа во консултантската куќа „ФГЕ Нексант“ (FGE NexantECA). Пазарот може да се справи, под услов најновото нарушување на Ормускиот Теснец да не биде премногу долготрајно и длабоко, рече тој.

Светот сè уште има алатки што можат да се употребат за да се пополни јазот во снабдувањето, рече Бирол од МАЕ, „но ниту една од нив не е со бесконечен капацитет“.