Високи функционери на ЕУ биле цел на сајбер-напади преку Сигнал и Ватсап: што прави ЕУ, а како се штити Македонија?

Европската унија за прв пат официјално призна нешто за што безбедносните агенции одамна „шепотеа“ – дека високи функционери на блокот биле систематски таргетирани од страна на државно-поддржани хакерски групи преку апликации за пораки како „Сигнал“ (Signal) и „Ватсап“ (WhatsApp). Признанието доаѓа преку интерен, доверлив документ на Европската комисија до кој дојде Политико, а подоцна го потврдија и Еуроњуз и други медиуми. Ова е прво официјално признание дека претставници на ЕУ биле цел на сајбер напади преку апликации за пораки, откако неколку национални сајбер агенции претходно оваа година пријавија тековна кампања поврзана со руски закани.

Станува збор за извештај подготвен од Интеринституционалниот одбор за сајбер-безбедност (Interinstitutional Cybersecurity Board) – тело формирано во јануари 2024 година токму со цел да обезбеди усогласеност на институциите на ЕУ со заедничките правила за сајбер-безбедност. Документот, презентиран пред претставници на земјите-членки во јули оваа година, дава ажурирана слика за состојбата со заканите со кои се соочува Брисел во изминатата година.

Alex Kraus/Bloomberg

 

Клучниот заклучок: странски, државно-поддржани актери спроведувале таргетирани кампањи за таканаречен spear phishing – софистициран облик на "риболов"-фишинг (phishing) каде наместо масовни, генерички пораки до илјадници адресати, напаѓачите „фрлаат јадица“, односно креираат персонализирани пораки насочени кон конкретна личност, со цел да ја наведат да кликне на злонамерен линк или да отвори прилог заразен со вирус.

Според документот, овие обиди имале два главни облика: обиди за преземање контрола врз Сигнал и Ватсап сметките на високи функционери, како и користење на техники на „социјално инженерство"(social engineering) преку пораки поврзани со актуелни теми од ЕУ – како санкции или официјални изјави. Бројките се впечатливи: само во првата половина на 2026 година се регистрирани осум значајни инциденти, а во изминатите 12 месеци повеќе од 190 закани биле пријавени против дигиталниот екосистем на ЕУ.

Ова не е изолиран инцидент. Германските безбедносни агенции веќе во февруари предупредија за тековна фишинг-кампања, најверојатно поврзана со државни актери, насочена токму кон Сигнал, а со таргет политичари, воени лица, дипломати и новинари. Холандски и португалски власти претходно посочувале на можна вклученост на Русија во слични операции против европски функционери.

Структурен проблем зад заканата

Покрај конкретните напади, документот открива и нешто подлабоко – институционална слабост која тешко се решава со обична обука на вработените. Експертите вклучени во изработката на презентацијата забележале широка согласност меѓу сите застапени институции околу потребата чувствителните информации подобро да се заштитат, при што повеќето институции веќе користат сопствени интерни алатки за криптирање и обработка на такви податоци.

Проблемот е во нецелосната усогласеност: различни дигитални потписи и сертификати се користат во различните тела на ЕУ, не постои заедничка платформа за соработка околу чувствителни документи, а начинот на класификација на документите варира од институција до институција.

Поинаку кажано – различните институции на ЕУ немаат заедничка, стандардизирана техничка инфраструктура, а особено недостасува унифициран систем за безбедна размена на класифицирани документи меѓу нив. Токму таа фрагментираност создава пропусти кои напаѓачите можат да ги искористат, особено кога официјалната комуникација „истекува" кон комерцијални апликации за пораки, кои никогаш не биле дизајнирани да носат класифициран државен сообраќај.

Што прави ЕУ во меѓувреме?

Комисијата, соочена со прашања од Политико околу презентацијата, избрала да не открива детали за своите внатрешни безбедносни практики – став кој дополнително ја нагласува чувствителноста на темата и институционалната претпазливост кога станува збор за конкретна атрибуција на напаѓачите.

И покрај дискрецијата околу конкретниот случај со spear phishing-от, Комисијата веќе подолго време работи на јакнење на регулаторната и институционалната рамка за сајбер-безбедност на ниво на ЕУ.

Најзначајниот чекор во тековните месеци е новиот пакет за сајбер-безбедност, кој Комисијата го претставила на 20 јануари 2026 година. Пакетот вклучува измени на директивата NIS2, со цел да се зајакне отпорноста и капацитетите на ЕУ во справувањето со растечките закани, истовремено олеснувајќи усогласеноста со правилата за сајбер-безбедност и барањата за управување со ризик за компаниите што работат во ЕУ. Дел од пакетот ги поедноставува јурисдикциските правила, го рационализира собирањето податоци за напади со т.н. рeнсомвер (ransomware, кога хакерите блокираат веб страница на некоја институција или компанија, или крадат фајлови, па бараат откуп за да ги вратат) и ја олеснува супервизијата на прекугранични субјекти преку зајакната координативна улога на ENISA – Агенцијата на ЕУ за сајбер-безбедност.

Реформираниот Закон за сајбер-безбедност (Cybersecurity Act) исто така има цел да го намали ризикот во синџирот на снабдување со ИКТ опрема на ЕУ од добавувачи од трети земји, поставувајќи рамка за безбедност на доверлив ИКТ синџир на снабдување, базирана на хармонизиран, пропорционален и на ризик заснован пристап. Оваа мерка директно се однесува и на загриженоста околу опрема од кинески компании, во контекст на поширокото геополитичко ривалство во сајбер-просторот.

Depositphotos

 

Дополнително, на 7 јули 2026 година Комисијата презентирала акциски план за поддршка на безбедна и одговорна употреба на вештачка интелигенција, паралелно со зајакнување на европската сајбер-безбедност. Планот ги надополнува постојните законски рамки – Законот за вештачка интелигенција, Законот за сајбер-отпорност, директивата NIS2, Законот за дигитална оперативна отпорност (DORA) и Законот за сајбер-солидарност – со цел да се обедини работата на институциите на ЕУ, земјите-членки, индустријата, истражувачите, заедниците за отворен код и меѓународните партнери.

Советот на ЕУ, од своја страна, продолжува со политика на директни санкции против конкретни актери одговорни за сајбер-напади врз ЕУ и нејзините земји-членки. Во март 2026 година, Советот усвои рестриктивни мерки против три ентитети и две физички лица одговорни за такви напади – потег кој покажува дека Брисел сè повеќе се обидува да ги именува конкретните извршители, дури и кога официјалната атрибуција во јавно достапните документи останува нецелосна.

До каде е Македонија на ова поле?

Македонија годинава ја усвои Националната стратегија за сајбер-безбедност и соработува со ЕУ за прекугранична реакција и спроведување на директивата. „Блумберг Адрија“ веќе пишуваше за тоа какви обврски носи новиот Закон за сајбер-безбедност, кој стапи на сила од првиот ден годинава, а институциите и компаниите ќе имаат рок за приспособување до 2027 година или ќе се соочат со казни.

Директорот на Националниот центар за одговор на компјутерски инциденти (MKD-CIRT) оцени дека земјава солидно напредува.

По усвојувањето на Националната стратегија за сајбер-безбедност, изјави тој за „Блумберг Адрија“, Македонија направи конкретен исчекор од стратешко кон оперативно ниво. Најпрво, воспоставена е целосна законска рамка за сајбер-безбедност усогласена со европскиот NIS 2 а подзаконските акти се изработени и се во фаза на објавување, со што се дефинираат практичните обврски за управување со ризици, известување за инциденти и надзор. 

„MKD-CIRT е јасно позициониран како национален CSIRT и централна точка за координација, прием и обработка на пријави, техничка поддршка и прекугранична размена на информации. Паралелно, воспоставен е владин CSIRT, кој оперативно ги покрива државните институции и обезбедува централизирано пријавување и реакција во јавниот сектор, со ескалација кон MKD-CIRT кога е потребно. Дополнително, поставени се јасни процеси за соработка и известување, започнати се активности за градење капацитети, обуки и секторска подготовка и се создадени предуслови за систематска примена на НИС 2 во критичните сектори. Државата ја постави правната, институционалната и оперативната основа, фокусот сега е на целосна примена и подигнување на зрелоста на субјектите на терен“, рече Севдали Селмани, директор на Националниот центар за одговор на компјутерски инциденти.

„Здравствениот сектор е меѓу најранливите: иако некои од поголемите установи имаат основни мерки, често недостигаат системско управување со ризици, редовно ажурирање на системите и соодветна мрежна сегментација, а инцидентите тука имаат директно влијание врз граѓаните, што наметнува приоритет за минимални задолжителни безбедносни стандарди, централна техничка поддршка и редовни проверки“, вели Селмани. 

Depositphotos

 

За потсетување, не многу одамна се случи голем хакерски напад во здравствениот сектор, во февруари 2023 година, кога цел на нападот беше Фондот за здравство и иако тогашното раководство тврдеше дека личните податоци на осигурениците се безбедни, сепак нападот резултираше со проблеми во тековното работење на фондот од речиси две недели.

Тимовите за одговор на инциденти поврзани со компјутерска безбедност се клучни за одржување на свеста за ситуацијата и нудење помош. Ваквите тимови се формално воспоставени, но капацитетите не се доволни за целосно и континуирано покривање на сите потреби, оценува Селмани. 

„MKD-CIRT обезбедува функционалност – прием на пријави, координација и првична поддршка – и им нуди услуги на своите конституенти, но се соочува со недостиг од висококвалификуван стручен кадар и ограничени човечки ресурси. Потребните експерти постојат делумно, но не во обем што овозможува тотална оперативна подготвеност, поради што надворешна експертска поддршка останува неопходна, особено при сложени инциденти и во процесот на понатамошно јакнење на националните капацитети“, заклучува директорот Селмани.