Податочни центри во Македонија – реална можност или „го видела жабата коњот...“

Податочните (дата) центри – тие огромни згради полни со сервери што ги обработуваат и складираат сите дигитални податоци во светот – се физичкиот темел на сервисите во облак (cloud), вештачката интелигенција и денешниот интернет. Без нив, нема да имаме ништо, ни Гугл, ни Фејсбук, ни ЧетГПТ, ни Нетфликс, ни банкарски апликации или онлајн трговија.

Податочните центри денес се меѓу најбрзорастечките инвестиции глобално – само во 2025 година големите технолошки компании како „Амазон“, „Мајкрософт“, „Гугл“ и „Мета“ инвестирале над 370 милијарди долари исклучиво во податочни центри и компјутерски ресурси наменети за вештачка интелигенција (ВИ). Ова претставува скок од дури 44 отсто во споредба со претходната година, според аналитиката на „Блумберг“. Во пошироката анализа на 14-те најголеми берзански тргувани оператори на податочни центри на глобално ниво, нивните вкупни капитални расходи (CapEx) за 2025 година достигнале речиси 750 милијарди долари, што е огромен пораст од претходните 450 милијарди. 

Неодамна и македонската влада изрази интерес државава да влезе во оваа инвестициска приказна на податочните центри, деновиве се преземени и првите конкретни чекори.  Вицепремиерот и министер за транспорт Александар Николоски на 23 мај изјави дека во завршна фаза се измените на Законот за урбанистичко планирање и Законот за градење, со коишто ќе се овозможи изградба на податочни центри во земјава. На 11 јуни, пак, во Собранието помина првиот филтер за овие законски измени, при што се разгледани нови исклучоци и рокови при спроведувањето на инвестиции во податочни центри. Прифатен е и амандманот од пратеник од владејачкото мнозинство, законските измени да се применуваат од први јануари 2027 година.

„Со развој на вештачката интелигенција и целосната револуција што му се случува на светот, дата-центрите стануваат нивна неопходност и поддршка. Македонија треба да води паметна политика и да привлече инвеститори во големи дата-центри“, рече Николоски. Тој појасни дека се планира и централизирано управување со процесот во рамки на Владата, со цел инвеститорите да добијат однапред подготвени локации и проекти за инвестирање.

 Е, токму таа „паметна политика“ е критичната работа во овие инвестициски потфати. Искуствата од САД и Европа покажуваат дека приказната за дата центрите е далеку посложена од само ветувања за нови работни места и технолошки развој. Во многу средини тие се дочекуваат со ентузијазам, но во други предизвикуваат отпор, протести и дури политички конфликти поради нивното влијание врз локалната инфраструктура, потрошувачката на електрична енергија и водните ресурси.

Од паријата Демократска обнова на Македонија (ДОМ) веднаш остро реагираа на иницирањето на законските промени што ќе бидат во корист на побрза изградба на податочни центри.

„Под изговор дека се работи за инфраструктура за дигитални податоци, власта воведува скандалозни, максимално скратени рокови со цел целосно да ја исклучи јавноста и локалното население од одлучувањето.  На граѓаните намерно им се скратува било каков разумен рок да реагираат, да подготват и достават забелешки. Самата јавна презентација е ограничена на ‘најмногу 10 дена’, што е драстично кратење на просторот за дебата ако се земе предвид дека се работи за масивни капацитети со огромно потенцијално штетно влијание врз животната средина. Локалното население и матичните општини се целосно исклучени и се сведуваат само на набљудувачи за нешто што ги засегнува директно нив на локално ниво.“, алармираат од ДОМ.

Зошто е добро да се градат податочни центри во Македонија?

И покрај овие забелешки, некои од домашните експерти сметаат дека Македонија има шанси за да чепне од глобалниот колач на бизнисот со податочни центри.

„Во Македонија веќе има помали податочни центри на приватни компании што преку нив изнајмуваат сервери или одредени услуги на државни и приватни субјекти. Меѓутоа, изградбата на голем податочен центар, какви што користат светските технолошки гиганти, чини неколку стотици милиони евра, па и до една милијарда евра, за што, се разбира, ние овде немаме локален економски оператор со таков капацитет. Останува со нашите даночни и други поволности и инфраструктура што ќе ја подготвиме да привлечеме некоја таква голема компанија, што би изградила податочен центар во земјава и ќе го користи за обработка и складирање на огромен број податоци“, изјави за „Блумберг Адрија ТВ“ Орце Симов, универзитетски професор и претприемач во ИТ-секторот.

Тој објаснува дека функционирањето на податочните центри бара високи критериуми, како што се изобилство на електрична енергија за работење на серверите и доволно вода за нивно ладење, стабилни телекомуникациски врски и супербрз интернет, квалификуван кадар за нивна изградба, функционирање и одржување.

„Земји со најголем број податочни центри се во принцип најразвиените економии, но има голем број држави што сакаат да фатат чекор со овој тренд, затоа што технологиите што го трансформираат современото општество – вештачката интелигенција, автономните возила, синтетичката биологија итн. – се потпираат на овие податочни центри. Градбата и работењето на податочните центри додаваат значителна вредност на БДП на секоја земја каде што тие никнуваат и ангажираат повеќе бизнис-сектори – градежништво, енергетика, ИКТ, логистика и други“, вели Симов, кој моментално е и претседател на Комисијата при Агенцијата за електронски комуникации (АЕК). Како илустрација тој го наведува примерот на „Гугл“, кој има два податочни центри во Германија, каде што, како што вели, само во 2022 година економскиот бенефит за земјата од нив бил околу 1,2 милијарда евра.

Главно, аргументите во полза на градењето на податочни центри, се дека тие се меѓу најлукративните инвестиции во недвижности за општинските буџети и понатамошниот развој на заедниците. Податоците од Data Center Coalition, асоцијација на компании од бизнис секторот на податочните центри во САД, покажуваат дека за секое директно работно место во овие објекти, се креираал уште шест дополнителни работни места – во градежништвото, безбедноста, кетерингот, логистиката и други сектори. Исто така, за секој долар што податочните центри го трошат користејќи ги услугите на општините, тие враќаат помеѓу 8 и 17 долари преку даноците што ги плаќаат потоа.

Зошто не е добро да се градат податочни центри во Македонија?

Но идејата за податочни центри во Македонија има и свои критичари. Па така, универзитетскиот професор Дејан Трајковски на својот фејсбук-профил најавата на министерот Николоски ја нарече „политичка шашма“.

„Дозвола за изградба на податочни центри за вештачка интелигенција на нашата територија би претставувало огромна грешка, чии последици ќе бидат многу подалекосежни одошто само еколошките“, смета Трајковски.

Една од опасностите е дека ќе ја трошат локално произведената зелена енергија, ќе ги окупираат површините и ќе го оптоварат електроенергетскиот систем. „Ако еден податочен центар ја потроши целата зелена енергија од новите соларни паркови, за граѓаните и домашната индустрија останува поскапата струја од традиционалните извори или од увоз, што може да ги крене цените на струјата во земјата.“, предупредува Трајковски.

Можеби најкритична точка, според него, е проблемот со водата за ладење. Трајковски објаснува дека податочните центри создаваат огромна топлина. Постојат два главни начина на ладење: воден и воздушен. Воденото ладење (со испарување) троши милиони литри вода дневно. Во сушните региони ова може сериозно да ги загрози подземните води и водоснабдувањето на градовите. Воздушното ладење (со климатизација) троши многу помалку вода, но бара енормно повеќе струја.

 

„Во последно време, поради притисокот од јавноста, компаниите во договорите сè почесто се обврзуваат да користат воздушно ладење или затворени системи со техничка (отпадна) вода за да не ја загрозат пивката вода, но тоа мора строго да се контролира во самите договори со владите“, објаснува Трајковски и додава дека зад изборот на сиромашни земји како Македонија не стои само желбата за ресурси туку и чиста економска математика. „Традиционалните центри како Ирска, Холандија и Германија веќе забрануваат или строго ги ограничуваат новите податочни центри бидејќи нивните енергетски мрежи се пред колапс.“

Како домаќинствата и бизнисите го субвенционираат бумот на податочните центри?

Дека податочните центри веќе прават сериозни проблеми во снабдувањето со електрична енергија и ја зголемуваат цената на струјата „Блумберг“ пишуваше уште лани. Извештај на независниот надзорен орган на најголемиот оператор на електроенергетската мрежа во источниот дел на САД покажа дека брзиот развој на податочните центри што се поврзани со неа предизвикал пораст на трошоците од 9,4 милијарди долари – што на крајот го почувствуваа потрошувачите од Илиноис до Вашингтон на своите сметки. Анализата покажала дека домаќинствата и бизнисите практично го субвенционираат бумот на податочните центри, зад кои стојат некои од најбогатите технолошки компании на планетава.

Друга анализа на „Блумберг“, пак, покажа дека месечните сметки за струја биле и до 267 отсто повисоки во однос од пред пет години во области што се блиску до големи податочни центри.

Глобално, се очекува податочните центри да трошат повеќе од четири отсто од светската електрична енергија до 2035 година, според „БлумбергНЕФ“. Или, кажано посликовито, доколку сите овие објекти беа држава, тие ќе се рангираа на четвртото место по потрошувачка на електрична енергија, зад Кина, САД и Индија.

Во САД, побарувачката за електрична енергија од податочните центри се очекува да се удвои до 2035 година, на речиси девет отсто од вкупната побарувачка, според „БлумбергНЕФ“. Некои предвидуваат дека тоа ќе биде најголемиот пораст на побарувачката за енергија во САД откако се појавија клима-уредите во 1960-тите. Тоа се случува во време кога електроенергетската мрежа веќе и онака се бори да ја обнови застарената инфраструктура и да се приспособи на климатските промени.

Граѓани против податочни центри: добиени битки

Во САД, но и во други земји каде што последниве години има бум од изградба на големи податочни центри, сѐ почести се случаите на граѓански отпор кон нив. Свеж пример е Непервил, град со околу 150 илјади жители на педесетина километри од Чикаго. За пошироката американска јавност е познат како едно од најдобрите места за живеење во државата. Со години е меѓу првите пет града на ранг-листите објавувани од различни извори, поради високиот приход на домаќинствата, доброто образование и здравствена заштита, безбедноста, чистиот воздух, висококвалитетните услуги од самата општина и сите други параметри што се клучни за едно населено место да се смета дека нуди висок квалитет на живеење.

Пред неколку месеци Непервил стана познат и по тоа што локалниот градски совет гласаше против идејата да се гради податочен  центар на нивна територија. Компанијата „Карис критикал“ (Karis Critical) планирала да изгради податочен центар со површина од речиси 20.000 м2 на локацијата на поранешниот кампус на „Нокиа“ (Nokia), во непосредна близина на станбени квартови, заштитени шумски резервати и паркови. По повеќе од пет месеци жестока јавна дебата, граѓаните се мобилизираа: над 5.000 луѓе потпишале петиција, додека десетици граѓани лично зборувале на сесиите на Градскиот совет. На крајот, во јануари годинава, Советот го отфрлил проектот, и покрај тоа што комисијата за урбанизам при градот претходно го одобрила со мнозинство од осум спрема еден.

Главните причини поради кои проектот бил отфрлен биле: големата потрошувачка на вода; можните поскапувања на струјата; бучавата од системите за ладење; дизел-генераторите што се користат како резервен извор на струја; близината до станбени населби и детски игралишта; и потенцијалното загадување на воздухот. Жителите не биле против развојот на градот, туку сметале дека конкретната локација не е соодветна за таков тип на инфраструктура.

Во јануари 2026, „Дата центар воч“ (Data Center Watch), организација што ја мапира и мониторира изградбата на податочни центри, извести дека само во вториот квартал од 2025 година во САД биле одложени или откажани проекти за податочни центри со потенцијална вредност на инвестициите од 100 милијарди долари поради организиран граѓански отпор. Во Холандија локалното население, вклучувајќи и фармери загрижени за еколошката штета, успеа да го запре мегапроектот на „Мета“ во местото Зеволде. Во Ирска кампањата „Ниту овде ниту каде било“ (Not Here Not Anywhere - NHNA) придонесе за воведување привремен мораториум во 2021 година на нови приклучувања на податочни центри на електричната мрежа во околината на Даблин. Мораториумот е укинат кон крајот на 2025 година, а властите во меѓувреме донесоа многу построга регулатива и критериуми за изградба на податочни центри.

Што бара Ерин Брокович од технолошките гиганти?

Дури и активистката Ерин Брокович – позната по успешната тужба против компанијата PG&E за труење на подземните води во Хинкли, Калифорнија, и прославена преку филмот со Џулија Робертс – од скоро ја насочи својата активност кон феноменот на податочните центри.

Во мај 2026 Брокович лансира јавна веб-страница BrockovichDataCenter.com, на која обичните граѓани можат да пријавуваат загрижувачки информации за податочни центри во нивните заедници. На страницата се прикажани и оперативни податочни центри и локации за кои граѓаните пријавиле проблеми. Според Брокович, најголемиот проблем не е само потрошувачката на вода или енергија. По добиени речиси 4.000 пријави од граѓани низ САД, најчесто споменуваниот проблем бил недостигот од транспарентност. Граѓаните тврдат дека за многу проекти дознаваат дури откако веќе се издадени дозволите. 

Таа не се противи на технологијата или на вештачката интелигенција како такви, туку бара: целосна транспарентност; јавен увид во потрошувачката на вода; објавување на енергетските потреби; независни процени на влијанието врз животната средина; поголемо учество на локалните заедници во процесот на одлучување.

Ќе има ли Македонија реална економска корист од податочните центри?

Во Македонија, пак, веднаш по најавата на министерот Николоски во врска со податочните центри, се огласија и од граѓанската иницијатива „Зелен хуман град“ (ЗХГ), од каде што порачаа дека „податочни центри во Македонија не смее да има“.

 

„Нема попогоден модел за големите држави и технолошки гиганти од тоа најштетните и највалкани индустрии да ги префрлаат во сиромашни и периферни држави, како Македонија, каде што е евидентно дека регулативите за заштита на животната средина постојат само формално (а и тие оваа влада забрзано ги намалува), а институциите се слаби и подложни на корупција.“, истакнаа меѓу другото од ЗХГ.

Професорот Трајковски во своето образложување на негативните ефекти од евентуална изградба на податочни центри во Македонија, покрај еколошките, ги објаснува и економските штети или, во најмала рака, немањето никаква ефективна корист.

„Ако Македонија нема паметна преговарачка позиција, ризикува да го даде своето сонце, ридовите за ветропаркови и вода за да опслужува туѓи сервери, додека на локално ниво остануваат само еколошките ризици и притисокот врз енергетската мрежа. Но тоа не е сѐ. Тие странски инвеститори може никогаш да не платат данок на добивка во земјава, а нема да платат ни ДДВ бидејќи услугата за обработка на податоци ја извезуваат. Иако овие податочни центри вештачки ќе го зголемуваат БДП, само на хартија, тоа ќе биде само статистичка илузија. Со тоа фиктивно ќе изгледа дека задолженоста на земјата во однос на БДП опаднала, но од друга страна ќе ни пораснат меѓународните финансиски обврски (на пример кон НАТО), кои се пресметуваат како процент од БДП, а за кои овие странски инвестиции нема да помогнат со ниту едно евро“, вели Трајковски.

Неговата препорака е дека Македонија треба да инвестира во сопствен, државен податочен центар.

„Наместо да бидеме само пасивен домаќин што ги троши сопствените ресурси за туѓ профит, Македонија треба стратешки да инвестира во сопствен, државен податочен центар, кој ќе ги опслужува домашните институции, наука и стопанство. Со тоа, дигиталниот суверенитет и профитот би останале во земјата, а паметно менаџираната инфраструктура би станала вистински двигател на домашната економија“, смета професорот Трајковски.