Колку вреди во просек „богатството“ на македонското домаќинство?

Македонското домаќинство во просек има 12.000 евра орочени во банка, а должи по 7.500 евра за кредит. Во 90 отсто случаи има сопствен стан, а секое второ домаќинство има и уште еден. Од вкупниот имот на едно домаќинство, над 85 отсто е во недвижен имот, остатокот во финансиски средства. Од нив, пак, над две третини се во банкарски депозити, а остатокот најмногу во приватни пензиски фондови, како готовина што циркулира, како и во акции од домашни компании. Многу помалку пари македонските семејства вложуваат во странски акции, обврзници или полиси за животно осигурување, иако и овие категории од година на година бележат раст.

Оваа имотна „крвна слика“ на просечното македонско домаќинство ја добивме врз основа на официјални податоци од државната статистика, Народната банка, Евростат итн. Во обидот да добиеме претстава колку „тежи“ просечно македонско домаќинство, веднаш да дадеме забелешка: статистичките просеци не ја даваат реалната слика за економската благосостојба на населението, затоа што има голема нееднаквост во распределбата на становите, депозитите и другите категории финансиски средства, впрочем како насекаде низ светот. Или како што вели познатата метафора во овој контекст – едни јадат месо, други јадат зелка, а сите во просек јадеме сарма.

 

Стан си е стан

Да почнеме од недвижностите. Тоа дека во Македонија и на Балканот обожаваме парите да ги „заробуваме во ѕидови“ (некои и буквално, не само метафорично) сите знаеме. Меѓу тие на врвот сме во Европа според процентот на жители што поседуваат сопствен дом. Над 87 отсто од Македонците живеат во свој дом, а 12,9 отсто под кирија, според податоците на Евростат. Последните достапни податоци на европскиот статистички завод се за 2024 година и според нив 68 отсто од населението што живее во домаќинствата во ЕУ поседувало свој дом, додека преостанатите 32 отсто биле во изнајмени станови.

Шампиони се Романија (94 отсто), Словачка (93 отсто) и Унгарија (92 отсто), додека најмал дел граѓани живеат во сопствени домови во Германија, 47,2 отсто. Надвор од ЕУ, Швајцарците во уште помал обем имаат свој дом, односно само 42 отсто. Добиените станови од државата, подоцна приватизирани под поволни услови, послабата мобилност на работната сила, послабо развиените финансиски пазари, недоволната финансиска едукација и недовербата кон алтернативните начини на инвестирање се главните причини поради кои во европските земји што припаѓаа на поранешниот социјалистички блок забележуваме највисок процент на домаќинства што имаат сопствени живеалишта. Уште поголем стимул за македонските граѓани да купуваат уште повеќе станови е верувањето дека тие се стабилен и сигурен чувар на вредноста на нивните пари. Да се потсетиме само дека становите номинално поскапеа за речиси 100 отсто за пет години или над 40 отсто реален раст, приспособен за инфлацијата, со што сме меѓу водечките земји во Европа.

Во Македонија, според последниот попис на населението, домаќинствата и становите од 2021 година, изброени се вкупно 839.174 стана, од кои 531.987 биле населени, а 307.187 ненаселени. Бројот на домаќинства во земјава изнесувал 598.632, што значи дека е за околу 67.000 поголем од бројот на населени станови (има случаи каде што во еден стан се попишува повеќе од едно домаќинство, ни објаснија упатените во проблематиката). Ако 87 отсто од домаќинствата имаат свој стан, како што вели Евростат, тоа се околу 520 илјади домаќинства што живеат во сопствен дом, а околу 77 илјади домаќинства живеат под кирија.

Тука да напоменеме дека со пописот се опфаќаат и колективните домаќинства (составени од лица што живеат во установи за трајно згрижување деца и возрасни, во манастири, домови и слично). Во делот на становите се опфаќаат и сите други видови простории или објекти што не се станови во смисла на дефиницијата за стан, но за време на пописот се користат за живеење (други населени простории, населени деловни простории, импровизирани живеалишта и колективни живеалишта). Со пописот се опфаќаат и колективните станови (домови и хотели за самци, домови за пензионери, стари и снеможени лица, студентски домови, манастирски конаци и сл.).

Повеќе од една третина од попишаните станови во Македонија се празни. Фото: АДИССДП

 

Ако има, пак, над 300 илјади празни стана, или повеќе од една третина од сите попишани станови, тогаш во просек половина од речиси 600.000 домаќинства имаат по уште еден стан освен тој во кој живеат.

Кај населените станови, нивната просечна површина е речиси 104 квадратни метри, додека кај ненаселените е 91 квадратен метар. Оваа релативно голема пространост на просечниот стан се должи на значителниот удел на куќи во вкупниот број на попишани станбени единици, кои обично се со поголема квадратура од просечните станови во зграда. Просечната цена на станбениот квадрат драстично е покачена изминативе неколку години, а само во 2025 година становите се поскапени за 25 отсто, според Агенцијата за катастар.

Просечната цена на квадратен метар варира од 700-800 евра во Струмица, па до над 2.100 евра за Скопје, односно највисоките речиси 2.500 евра во скопски Центар. Оттаму, тешко е да се пресмета колку всушност вреди станбениот имот на просечното македонско домаќинство, бидејќи гарсониера во најскапите квартови на Скопје може да чини колку стан од стотина квадрати во помалите места.

 

Најсигурно е парите во банка

Што се однесува на финансискиот дел од имотот на македонските домаќинства, ситуацијата е следнава: тие во банкарски депозити чуваат околу 7,2 милијарди евра, според најновите податоци на Народната банка за март 2026 година. Ако земеме предвид дека според последниот попис на населението од 2021 година во земјава има речиси 600 илјади домаќинства, излегува дека секое домаќинство има во банка по 12.000 евра во просек.

Се разбира, како што веќе забележавме претходно, оваа бројка не ја отсликува реалната финансиска состојба на македонските граѓани, затоа што дистрибуцијата на заштедите ни приближно не е толку рамномерна. Потребна ни е средната вредност на заштеди по домаќинство, т.н. медијана, која статистички ги елиминира екстремните отстапувања во низата на податоци, во случајов највисоките и најниските износи на депозити, и ја зема како релевантна вредноста што се наоѓа точно на средина.

Релевантни и официјални податоци за средната заштеда по домаќинство во Македонија практично нема, само се знае дека домаќинствата традиционално се најзначајниот депонент во македонскиот банкарски сектор, кои зафаќаат околу 70 отсто од вкупните депозити во банките.

Според последниот Извештај за финансиска стабилност на Народната банка, кој е за 2024 година, вкупната вредност на финансиските средства на домаќинствата во Македонија е проценета на околу 670 милијарди денари или приближно 11 милијарди евра. Најголем дел или околу 70 отсто од овие средства се во банкарски депозити, а следуваат парите во приватните пензиски фондови со околу 20 отсто, готовите пари во оптек со 6 отсто, акции од домашни компании со 4,5 отсто и остатокот се полиси за животно осигурување, удели во домашни инвестициски фондови, акции во странски компании итн. 

Во 2024 година финансиските средства на секторот домаќинства растеле побрзо во споредба со претходната година, односно 15 отсто, наспроти 10,1 отсто во 2023 година. Тоа најмногу се должи на речиси двојно поголемиот пораст на банкарските депозити во однос на претходната година, односно 13,5 отсто наспроти 7,8 отсто.

Карактеристично е тоа што домаќинствата се „нето-доверител“ на домашниот банкарски сектор, а нивната позитивна нето-финансиска позиција дополнително зајакна во текот на годината, се наведува во Извештајот на Народната банка. Тоа се должи на повисокиот апсолутен раст на депозитите во однос на растот на долгот на домаќинствата кон банкарскиот сектор. Домаќинствата покажуваат мала склоност за преземање пазарни ризици.
„Иако во изминатите години, во услови на ниски каматни стапки, се бележи одредено пренасочување на средствата кон алтернативни финансиски инструменти (како што се доброволните пензиски фондови, полисите за животно осигурување, уделите во отворени инвестициски фондови или на странските финансиски пазари, како и во државни обврзници, главно во државни граѓански обврзници), сепак учеството на овие вложувања и натаму е скромно во споредба со банкарските депозити“, коментираат од Народната банка.

 

Нето-финансискиот имот на македонските домаќинства е 6,6 милијарди евра

Инаку, во 2024 година долгот на секторот домаќинства забрзано се зголемувал (8,7 отсто наспроти 5,1 отсто во 2023 година). Во 2024 година долгот на домаќинствата кон речиси сите кредитори бележел раст, но двигател на растот и натаму бил долгот кон домашните банки, кој преовладува во вкупниот долг на домаќинствата со учество од 92,4 отсто. Домаќинствата им должеле на банките речиси четири милијарди евра на крајот од 2024 година по основ кредити, кредитни картички и негативни салда, што значи во просек по околу 6.700 евра по домаќинство. Оваа бројка во првите месеци од 2026 година е искачена до околу 7.500 евра по домаќинство. Долгот на домаќинствата кон другите кредитори исто така растел (освен кон штедилниците), но неговото учество во вкупниот долг и натаму е ниско (околу 7 отсто) и не упатува на ранливост на ниво на вкупното население, ама може да биде значителен ризик за одредени категории домаќинства што се повисоко задолжени во однос на доходот, забележуваат од Народната банка.

Ако на крајот од 2024 година македонските домаќинства вкупно поседувале финансиски средства во износ од 11 милијарди евра, а задолженоста  била околу 4,4 милијарди евра, нето-позицијата на секторот домаќинства изнесувала 6,6 милијарди евра. Тоа значи дека финансиските средства се 2,5 пати повисоки од обврските, додека на ниво на ЕУ, на пример, овој сооднос е 4,1, односно на крајот од 2024 година домаќинствата во ЕУ имале 39,5 билиони евра средства и 9,7 билиони евра обврски, според Евростат и Европската централна банка. 

За разлика од Македонија, каде што над 70 отсто од финансиските средства на домаќинствата се вложени во банки, на ниво на ЕУ во депозити се вложени 30,6 отсто од средствата, 36,6 отсто се во акции и инвестициски фондови, 27 отсто во животно осигурување и пензиски фондови и остатокот од околу 5,5 отсто во други инструменти. Но и тука има разноликост од земја до земја, па така домаќинствата во Кипар, Полска и Грција имаат најмногу вложено во депозити, околу 50 отсто, додека најмалку скандинавските земји Данска и Шведска со по 12,5 отсто. Во акции и инвестициски фондови најмногу вложуваат Естонците, дури 70 отсто, а најмалку Ирците, 14,4 отсто.

Во земјите во кои пензискиот систем се потпира на приватни пензиски фондови (Холандија, Шведска), домаќинствата штедат повеќе за пензија преку пензиски фондови. Тие имаат највисоко финансиско богатство, а соодносот јавни пензиски расходи кон вкупните државни расходи е понизок. Наспроти тоа, во Италија, Франција и Германија, каде што јавните расходи за пензии се повисоки, финансиското богатство по жител е пониско отколку во Шведска или Холандија.

Овде треба да истакнеме дека и во ЕУ, исто како и во Македонија, владее висока нееднаквост во распределбата на богатството. Па така, во 2025 година најбогатите 10 отсто од домаќинствата во еврозоната поседувале 57,4 од целото нето-богатство, додека кај најбогатите 5 отсто било сконцентрирано 44,5 отсто од богатството, според Европската централна банка. Наспроти ова, најсиромашните 50 отсто од домаќинствата поседувале само 5 отсто од средствата.