Македонија јубилејни 30 години го одложува данокот на депозитите: До каде сме?

Годинава се навршуваат 30 години откако во 1996 година прв пат во Македонија беше напишан Закон за персонален данок на доход кој предвидуваше да се оданочуваат каматите на орочените депозити во банките, но тоа никогаш не се спроведе. Во изминативе години различни состави на Владата ветуваа законски измени со кои ќе стапи на сила и одредбата за даночење на каматите на депозитите, но потоа сите ретерираа и го одложуваа спроведувањето за други времиња. Низ годините во регулативата се интервенираше повеќе пати, законот беше преименуван во Закон за данок на личен доход, а со последните измени од 2023 година стапи на сила и оданочувањето на капиталната добивка од хартиите од вредност и уделите од инвестициските фондови. Истовремено, оданочување на каматите од орочени депозити повторно се одложи за примена до денот на пристапувањето на Македонија во Европската Унија. Како ваквите политики влијаат врз банкарскиот сектор, врз пазарот на капитал и воопшто врз македонската економија?

Банките полни пари

Главен извор за финансирање на работењето на банките во Македонија се депозитите на граѓаните и на компаниите. „Блумберг Адрија“ неодамна објави дека вкупните депозити во Македонија заклучно со декември 2025 година достигнаа 661,2 милијарди денари (10,7 милијарди евра) што е зголемување за 10,1 проценти во однос на истиот месец претходната година и убедлив рекорд.

Со тоа продолжи повеќегодишниот тренд на континуиран раст на депозитите кај македонските банки кој главно е поттикнат од штедењето на домаќинставата. Индикативно е дека штедењето во изминатиов период расте и покрај разгорената инфлација која беше и сѐ уште е повисока отколку каматите на депозитите, поради што се обезвреднува приносот на штедачите.

Од друга страна, банките имаат огромен и неискористен депозитен потенцијал. Тие освен што заработуваат од каматите за издадени кредити на населението и компаниите, голем дел од капиталот го пласираат во државни обврзници од кои заработуваат камати без ризик и на тој начин ја финансираат државата. Всушност, македонските банки се наоѓаат во „рајот“ кога станува збор за економските политики што ги води државата, а тоа најобро го покажуваат нивните финансиски резултати. Во 2024 година, банкарскиот систем оствари добивка од рекордни 282 милиони евра, што е зголемување за 21 проценти во однос на претходната година.

Ако се земат првите неревидирани финансиски резултати за 2025 година на најголемите банки (Комерцијална банка, НЛБ Банка и Стопанска банка Скопје) извесно е дека трендот на мултимилионски профити ќе продолжи понатаму. Земајќи ги предвид резултатите на банките и климата за работа, не е чудо што има тепачка за влез на странски инвеститори во македонскиот банкарски сектор.

Берзата „живурка“

Македонската берза подолг период се мачи да привлече нови компании и нови инвеститори,  воведувањето нови финансиски инструменти во кои би се инвестирало звучи како научна фантастика, а како „капак“ на се‘ дојде и оданочувањето на капиталните добивки од хартии од вредност од пред две години. Повеќе експерти пред воведувањето на оваа давачка предупредија дека тоа негативно ќе влијае врз пазарот на капитал.

   

 

Македонскиот берзански индекс (МБИ10) на крајот на јануари 2026 година падна на 9.914 поени, што е убедливо најниско ниво во изминативе дванаесет месеци. Трендот на опаѓање на берзата почна уште во текот 2025 година, која на крајот заврши со пад на бројот на трансакции од 17,4 проценти, пад на прометот од 28,4 проценти и пад на МБИ10 од 1,43 проценти во однос на претходната година.

Државата тоне во долгови   

Јавниот долг на Македонија на крајот на 2025 година прв пат ја надмина историската граница од 10 милијарди евра и повторно се доближи до границата од 60 проценти од БДП (59,6 проценти). Нашата држава бележи значителен и континуиран раст на јавниот долг. Имено, во 2010 година јавниот долг изнесувал само 1,9 милијарди евра, што значи дека во период од петнаесет години се зголемил за над осум милијарди евра.

За да може да биде ликвидна државната каса односно за редовно да се исплаќаат старите долгови и тековните буџетски трошци денес Владата е принудена да позајмува пари на меѓународниот и на домашниот пазар на капитал. Како што веќе пишувавме, неодамна  Министерството за финасии успешно ја реализираше аукцијата за издавање на 10-тата еврообврзница, која е издадена во две транши од по 500 милиони евра со рок на достасување  од 4 години и од 8 години. Каматните стапки за двете транши изнесуваат: 3,875 проценти за траншата со рок на достасување од 4 години и 4,750 проценти за траншата со рок на достасување од 8 години.  Со оваа еврообврзница, планирана во Буџетот за 2026 година ќе се изврши исплата на еврообрзницата издадена во 2020 година во износ од 700 милиони евра и се обезбедуваат средства за буџетскиот дефицит којшто е насочен кон реализација на развојните проекти.

Меѓутоа, Владата редовно секој месец се задолжува и на домашниот пазар преку издавање државни записи и обврзници каде што главно како купувачи/инвеститори се јавуваат домашните банки кои на овој начин остваруваат солидни и загарнатирани приноси без никаков ризик.

Како е во другите земји?

Во повеќето европски земји веќе одамна се оданочуваат каматите на орочените депозити. На пример во Словенија каматата добиена од банкарски депозити кај банки или штедилници регистрирани во Словенија или на друго место во Европската Унија се оданочува со 25 проценти, а ослободени од данок се каматите кои на годишно ниво изнесуваат до 1.000 евра. Во Хрватска каматите се оданочуваат со 12 проценти, а во Австрија и Германија со 25 проценти.  

 

Ако се земе предвид дека во македонските банки се чуваат депозити вредни над 10 милијарди евра, износ што е приближно ист на јавниот долг на Македонија и дека државата редовно зема нови заеми, а истовремено на берзата и воопшто на економијата им е потребен свеж капитал и раздвижување коишто би можеле да придонесат кон забрзан економски раст, реално се наметнува прашањето дали нашата земја треба да чека на влез во ЕУ за да почне да ги даночи каматите на депозитите? Со ваков чекор, би се дестимулирало штедењето по ниски каматни стапки и дел од капиталот кој лежи во банките би се прелеал во економијата не преку кредити, туку преку потрошувачка и инвестиции, а наедно би се обезбедиле и средства за буџетот со кои колку толку би се намалила потребата од нови задолжувања на државата.