Што сака Америка од Венецуела?

Ако некаде сè уште постои наивна душа која не верува дека се случува големо глобално воено, геополитичко и економско преструктуирање, киднапирањето на претседателот на Венецуела, Николас Мадуро, во специјалната воена операција на САД би требало да ја разубеди. Втората Студена војна не само што започна, туку трае веќе неколку години, а тоа со себе повлекува промени и во глобалните економски односи.

Уште од античките времиња, мудрите разбирале дека војната, без разлика дали е „студена“ или „жешка“, во голема мера е економска работа. Од тврдењето на Тукидид дека војната е повеќе прашање на злато отколку на оружје, преку ставот на Наполеон дека аматерите расправаат за тактика, а професионалците за логистика, па сè до изјавата на Нимиц дека главната сила на САД е нивната економија – корелацијата меѓу економската моќ и способноста на државата да води војни отсекогаш била силна, а денес можеби и посилна од кога било. Тоа беше потврдено и во првата Студена војна, кога САД можеа без сериозни последици да водат и да изгубат војна во Виетнам, додека СССР толку се исцрпи во војната во Авганистан што, според повеќето историчари, тоа го забрза распадот на таа држава за неколку години.

Целта на преземањето на власта во Венецуела треба да се гледа како дел од процесот на враќање на Монроовата доктрина во геополитичката стратегија на САД, која наложува да не се дозволи сили од други континенти (во времето на првата Монроова доктрина тоа биле европските сили) да имаат големо влијание во Северна и Јужна Америка, што и самиот Доналд Трамп го нагласи во изјава за медиумите кратко по „операцијата“ во Венецуела.

Всушност, станува збор за надворешна политика со двестегодишна историја, која ја поддржувале мнозинството американски претседатели, меѓу кои Џон Ф. Кенеди, Роналд Реган, Вудро Вилсон, Френклин Д. Рузвелт и други. Иако примарните цели се безбедносно-стратешки, голем дел од доктрината има и економска димензија.

Bloomberg

Потребата од враќање на пазарот на Јужна Америка

САД ја сметаат Јужна Америка за своето предворје, во кое идеално не треба да постои значително влијание од други сили, ниту непријателски режими. Низ историјата биле извршени десетици воени интервенции, па одлуката на Трамп да интервенира во Венецуела не претставува преседан.

Иако Јужна Америка не може да се смета за особено богат континент, самата нејзина големина е доволна за да постојат значајни економски интереси. Пазар од над 430 милиони луѓе, ако се гледа како целина, претставува четврта најголема економија во светот според номиналниот БДП – помала од Германија, но поголема од Јапонија или Индија.

САД веќе се најголемата економија во светот, главен трговски и инвестициски партнер на третата најголема економија во светот (колективно ЕУ), а контролата врз четвртата (колективно Јужна Америка) им дава ненадминлива економска и геостратешка надмоќ во втората Студена војна. Според историските воени мислители, оваа надмоќ се претвора и во воена предност. Извозот на американски производи во Јужна Америка изнесува околу 125 милијарди долари, а континентот е важен извор на суровини за американската индустрија, особено бакар, железо и челик.

Сепак, во последните неколку децении САД ја изгубија трговската доминација во регионот, која ја презедоа Кина и Европската Унија. Додека влијанието на ЕУ може да се толерира, Кина САД сигурно сакаат да ја истиснат од Јужна Америка. Токму Венецуела под водство на Мадуро беше едно од главните упоришта на Кина, а во помал обем и на Русија.

Нафтата одамна не е пресуден фактор за САД, но е добро да се има контрола

Сепак, главниот производ со кој САД тргуваат со колективна Јужна Америка е нафтата. Поточно, меѓу една четвртина и една петтина од увозот (во зависност од годината) е сурова нафта, а од извозот – преработена нафта. Иако значењето од обезбедување странски наоѓалишта на сурова нафта како стратешко-економски императив драстично опадна во последните децении, бидејќи денес САД се најголем производител на сурова нафта во светот (пред Саудиска Арабија и Русија) и еден од водечките светски извозници, заработката од „црното злато“ и контролата врз синџирите на снабдување не треба да се потценат како силни „карти“ во геополитичката игра.

Венецуела располага со најголемите докажани резерви на сурова нафта во светот, за чие искористување, со сегашното ниво на производство и без нови наоѓалишта, би ѝ биле потребни неколку векови. Поради децении недоволни инвестиции во рафинериите, преработката на нафта не е доволна ниту за домашните потреби, па земјата е принудена да извезува сурова, а да увезува преработена нафта. Дополнително, еден од најголемите купувачи на венецуелската сурова нафта е токму САД, кои воедно се и меѓу најголемите увозници на сурова нафта од Венецуела.

Секако, тоа зависи од периодот за кој се зборува. Кога САД воведуваат забрана за трговија со нафта со Венецуела, тогаш трговијата се пренасочува кон Кина (извоз на сурова нафта) и Русија (увоз на преработена нафта). Но токму САД ги воведуваат и ги укинуваат тие забрани, а компаниите од двете земји се повеќе од задоволни да ја продолжат трговијата откако санкциите ќе бидат олеснети или укинати.

Уште една суровина со која Венецуела изобилува е природниот гас. Според процените, таа има едни од најголемите резерви во светот, неколкукратно поголеми од резервите на сите останати земји од Јужна Америка заедно. Но САД немаат преголема потреба ниту за овој енергент. Напротив, тие се најголемиот светски извозник и располагаат со едни од најголемите резерви.

Од сето наведено произлегува дека ниту нафтата ниту гасот не можат да бидат главниот мотив за специјалната воена операција за киднапирање на Мадуро. Поради технолошкиот напредок, САД веќе со години се нето-извозник на нафта и најголем светски производител, а до венецуелската сурова нафта доаѓаа без поголеми проблеми – доколку сакаа, односно доколку самите не воведуваа еднострани санкции. Исто така, не им недостасува ниту природен гас.

Depositphotos

Потенцијалот на ретките метали

Сепак, времето на нафтата е на залез. Таа беше главниот енергент на 20 век, но нејзиното значење опаѓа. Пред неколку децении, најголемите компании во светот беа доминантно нафтени, а денес меѓу првите десет има само две – една од Кина и една од Саудиска Арабија. Новата „нафта“, која ја движи индустријата на 21 век, се ретките метали.

Постојат сериозни индикации дека Венецуела располага со значајни количини ретки метали, што претставува Ахилова пета за САД. Поголемиот дел од експлоатацијата и преработката на ретките метали во светот ја контролира Кина, што претставува потенцијална закана за модерните индустрии во САД. Особено се загрозени производството на батерии за електрични возила и обновливите извори на енергија (соларните панели и ветерните електрани користат бројни ретки метали), но и развојот на вештачката интелигенција. Ретки метали како галиум, германиум, кобалт, волфрам и други се клучни за производството на современи чипови. Кај некои од овие метали, Кина контролира повеќе од 80 проценти од светската понуда.

Токму ретките метали Кина ги искористи во годинашната трговска војна со САД, односно како одговор на царините на Трамп. Тоа беше драстичен потег, бидејќи Кина го откри својот „ас во ракав“, по што САД почнаа да инвестираат во сопствено производство на ретки метали и во диверзификација на увозот.

 

Иако сè уште недоволно геолошки истражена, Венецуела според некои истражувања претставува добар кандидат за значајни резерви. Едно од поперспективните наоѓалишта е Зеро Импакто, кое се наоѓа на југот од покраината Боливар. Иако постоеле обиди од страна на властите рударството да се прошири на индустриско ниво, недостигале инвестиции.

Денес Венецуела е држава со најмногу илегални рудници во Јужна Америка, главно во потрага по злато, а од нерегулираните и ненадгледувани активности најмногу страда домородното население од југот на земјата. Овие активности се најраспространети јужно од реката Ориноко, на подрачје поголемо од Португалија.

Пошироките истражувања, за кои е потребен значителен капитал, допрва треба да започнат. Дури и ако бидат успешни, до конечна експлоатација може да поминат повеќе од две децении. Инвестиции на толку долг рок режимот на Мадуро ни оддалеку немал средства да ги обезбеди, но американските корпорации можат да си дозволат ваква потрага по ретки метали.

Depositphotos

Сплет на околности дава доволно причини за интервенција

Американскиот потег во Венецуела не може да се сведе на една единствена причина. Станува збор за сплет на повеќе фактори што довеле до одлуката за специјална воена операција – од геополитички до економски.

Нафтата и гасот сигурно не се главниот мотив, бидејќи обезбедувањето извори на овие енергенти одамна не претставува проблем за САД. Многу поважно е стратешкото позиционирање и „чистењето на дворот“ во согласност со Монроовата доктрина, како и развојот на рударскиот потенцијал на Венецуела, кој би го воделе американски компании.

Венецуела може да послужи и како точка за враќање на американската економија на пазарот на континентот, кој во изминатите дваесетина години го презеде Кина. Потенцијален проблем за желбата на САД да го вратат овој пазар е фактот што, покрај Кина, и Европската Унија тргува со Јужна Америка повеќе од САД, а со стапувањето во сила на договорот за слободна трговија ЕУ–МЕРКОСУР ќе тргува уште повеќе — што САД може да го протолкуваат како закана за своите интереси.