Лани за малку едно, годинава послабо - сонот за ИПО во Македонија сѐ уште трае

Македонскиот пазар на капитал со години ниту видел ниту помирисал некакво ИПО (од англиски: Initial public offering - IPO), односно компанија што преку јавна понуда на акции ќе собере свеж капитал за својот раст и развој. Многупати се зборувало за тоа на конференциски панели, трибини или обуки, но бизнисмените тешко се одлучуваат да ја сменат својата ментална матрица и да решат, наместо во банка, по пари да одат на берза и својата сопственост да ја поделат со одреден број акционери.

По долго време никакво случување на темата ИПО, во 2024 и 2025 година јавноста дозна дека две компании сакаат да соберат пари преку берза. Прво „Дајнерс клуб Македонија“ најави дека сака да стане котирана компанија на Македонската берза, а потоа и од стриминг-платформата „Глеј“ (Gley) објавија дека подготвуваат иницијална јавна понуда.

Од „Дајнерс“ засега останаа само на намерите, односно сѐ уште немаат почнато постапка со берзата и другите надлежни институции за иницијална јавна понуда. 

Извор: Глеј

 

Но затоа „Глеј“, односно компанијата „Свод мастер“, која управува со платформата, ја истурка целата техничка процедура, понуди 200.000 обични акции во обид да собере 120 милиони денари (1,95 милион евра), но не успеа да го собере потребниот капитал. Јавната понуда ќе се сметаше за успешна доколку во предвидениот рок од 60 дена беа запишани и уплатени минимум 60 отсто од понудените обични акции, но компанијата успеа да продаде само 6.672 акции за околу 65.000 евра.

„Финансискиот пазар во Македонија очигледно не е подготвен за ИПО“, изјави во таа пригода извршниот директор на „Свод мастер“, Дарко Перушевски.

Според една анкета што ја нарача Македонската берза пред околу три години, голем дел од менаџментот, како и сопственичката структура на компаниите во Македонија, сака контролата да ја држи во свои раце и не е подготвен да ја дели со други што би влијаеле на одлуките што се носат. Примерот на „Глеј“ докажува дека проблемот можеби не е само во компаниите.

„Во земјава недостига финансиска едукација. Луѓето се подготвени да вложуваат во многу работи, голем дел од нив и несигурни, очекувајќи брзи добивки, а за вакви проекти не се подготвени. Сметам дека нашиот процес беше добро воден, а дека во моментов кој и да влезе во ваков проект, го чека сличен епилог, затоа што земјава сѐ уште нема едуцирани берзански играчи“, коментираше Перушевски по неуспешниот обид.

Берзата упорна

Од Македонската берза, меѓутоа, не се откажуваат од намерата да убедат и други компании да го направат своето берзанско деби.

Заедно со Европската банка за обнова и развој (ЕБОР) и консултантската куќа ПвЦ (PwC) стартуваат заеднички проект чија основна цел е да им помогне на домашните компании да се подготват за финансирање преку пазарот на капитал, со амбиција во наредниот период да се појават нови иницијални јавни понуди и емисии на корпоративни обврзници.

Проектот деновиве беше официјално претставен пред јавноста, а заинтересираните компании ќе можат да аплицираат најдоцна до 1 септември. Во првата фаза ќе бидат селектирани најмногу десет компании, кои ќе поминат специјализирана обука и ќе добијат индивидуална консултантска поддршка за да се утврди нивната подготвеност за евентуално котирање на Македонската берза.

Извршниот директор на Македонската берза, Иван Штериев, оцени дека најголем предизвик за домашниот пазар на капитал и понатаму останува недоволната понуда на нови финансиски инструменти.

„Најголемиот број компании со кои денес се тргува на берзата потекнуваат од процесот на приватизација, кога беа трансформирани во акционерски друштва. Затоа, создавањето нова понуда на хартии од вредност е едно од најважните прашања за понатамошниот развој на пазарот“, истакна Штериев.

Тој смета дека финансиски капитал во земјата има доволно - тоа се гледа по висината на банкарските депозити, имотот на пензиските фондови, сумите што граѓаните ги инвестираат на странските берзи - но дека компаниите и натаму речиси целосно зависат од банкарското кредитирање.

Од презентацијата на проектот за подготовка на македонските компании за пазарно финансирање. Фото: Блумберг Адрија

 

„Не е добро компаниите да имаат само еден пат до капиталот. Банкарските кредити се неопходни, но не треба да бидат единственото решение. На домашната економија ѝ се потребни повеќе бизниси што ќе можат успешно да привлечат средства и од инвеститорите на пазарот на капитал“, рече Штериев.

Како пример тој ги посочи искуствата од регионот, каде што пазарите на капитал бележат значително поголема динамика. Во последните пет години во Хрватска биле реализирани пет иницијални јавни понуди, во вкупна вредност поголема од 240 милиони евра. Во Бугарија, пак, биле спроведени околу тринаесет ИПО-а на помали компании, при што биле собрани околу 30 милиони евра, додека романскиот пазар во истиот период привлекол речиси две милијарди евра свеж капитал.

Според него, крајната цел не е компаниите по секоја цена да излезат на берзата, туку сами да дојдат до заклучок дека тоа претставува најдобра деловна одлука.

„ИПО-то не смее да биде цел само по себе. Би сакале токму овој проект да резултира со нови јавни понуди, но само ако компаниите проценат дека се навистина подготвени и дека ваквиот начин на финансирање им носи долгорочна корист, а не затоа што некој ги убедил да го направат тој чекор“, нагласи Штериев.

ИТ-секторот е меѓу фаворитите за можно ИПО

Тој најави дека за компаниите што по завршувањето на проектот ќе се определат за издавање акции или корпоративни обврзници е предвидена и дополнителна поддршка. Во принцип веќе е постигнат договор со ЕБОР за нова фаза, која би обезбедила техничка и финансиска помош при реализацијата на самото ИПО.

За тоа колку време е потребно една компанија да се подготви за јавна понуда, Штериев рече дека тоа најмногу зависи од степенот на организациска зрелост. Кај поголемите компании, кои располагаат со сопствени финансиски и правни тимови, подготовките може да траат меѓу шест и дванаесет месеци. Доколку, пак, компанијата има квалитетен бизнис-модел, но нема доволно развиена административна и корпоративна структура, целиот процес може да потрае и подолго.

 

Штериев рече и дека посебен акцент ќе биде ставен на информатичката индустрија. Веќе е договорена заедничка активност со стопанската комора МАСИТ, а според него, меѓу македонските ИТ-компании има сериозен потенцијал за успешен настап на пазарот на капитал и привлекување инвеститори.

Претставничката на ЕБОР, Маја Толевска-Костадинова, истакна дека иницијативата е дел од пошироките активности на Банката за развој на домашниот финансиски пазар.

„Станува збор за прв ваков пилот-проект што го реализираме во земјава. Очекуваме да даде добри резултати и во иднина да создаде можност за негово проширување“, изјави Толевска-Костадинова.

Проектот ќе се реализира во две етапи. Во првата ќе биде организирана дводневна обука наменета за сопствениците и највисокиот менаџмент на компаниите, а потоа ќе следува индивидуална анализа на секој учесник. Таа ќе опфати процена на финансиската состојба, квалитетот на корпоративното управување, степенот на транспарентност, усогласеноста со законската регулатива и целокупната подготвеност за евентуално излегување на берзата.

Компаниите што ќе бидат избрани за учество ќе добијат детална професионална процена на својата подготвеност за излез на пазарот на капитал. Најголем дел од трошоците за консултантската поддршка ќе финансира ЕБОР, додека од компаниите ќе се очекува кофинансирање од 30 до 40 проценти.