Кризата со хелиумот продолжува, засегнатa ли е и Македонија?

Најновото разгорување на тензиите околу Ормускиот Теснец се заканува со нови глобални прекини во снабдувањето, но не само кај нафтата и гасот. Блискиот Исток освен што е седиште на водечките земји на ОПЕК, е и водечки производител на суровини, како вештачки ѓубрива, сулфур, алуминиумски производи, но и хелиум, коишто играат клучна улога во сè - од чиповите што ја напојуваат вештачката интелигенција до основните прехранбени производи во супермаркетите.

На списокот на суровини поради кои глобалната економија стана нервозна поради војната со Иран, хелиумот веројатно е меѓу најнеочекуваните. Тој е безбоен гас, без мирис и за пошироката јавност најчесто асоцира на балони што ги користиме за детските родендени. Но зад оваа навидум безопасна слика стои суровина без која дел од најважните технологии на современата економија тешко можат да функционираат.

Како што пишуваше Блумберг на 14 јули, хелиумот има низа индустриски примени, од воздушни перничиња за автомобили до скенери со магнетна резонанца. Но, неговата најважна употреба е во производството на полупроводници, каде што е клучен фактор во изградбата на чиповите што го напојуваат бумот на вештачката интелигенција. Поради неговите уникатни квалитети што помагаат во ладењето и заштитата на силициумските плочки, тешко е да се замени, а производителите на чипови бараат алтернативни добавувачи и ги намалуваат залихите за да ги компензираат недостатоците.

Хелиумот е многу повеќе од само гас за полнење на балоните што се користат во разни пригоди. Извор: Bloomberg

 

Од март наваму, хелиумот постепено се претвори во уште еден пример за тоа како геополитичкиот конфликт во Персискиот Залив може да предизвика проблеми и надвор од енергетскиот сектор. Како што за Блумберг изјави Фил Корнблат, консултант за пазарот на хелиум со преку 40 години искуство во секторот, ударот врз катарскиот комплекс Рас Лафан, нарушувањето на транспортот низ Ормускиот Теснец, ограничувањата на руските испораки и, подоцна, кинеската одлука да го запре извозот на хелиум, создадоа комбинација на шокови што го направи глобалниот пазар значително понестабилен.

„Спот цените на хелиумот пораснале од 70 до 100 проценти, па и повеќе,  за краток период од март месец“, истакна Лафан. Тоа, сепак, не значело автоматски дека сите корисници веднаш плаќале двојно повеќе. Битна е структурата на пазарот.

Поголемиот дел од индустриските корисници купуваат хелиум преку договори, често со подолги рокови. Затоа првиот удар најмногу го чувствуваат купувачите кои мораат да набавуваат на spot-пазарот. Токму ова е причината зошто пазарот може извесно време да изгледа релативно стабилен, а потоа одеднаш да стане многу проблематичен.

Удвојување на цената

Бидејќи хелиумот нема единствена глобална берзанска цена, најдобар начин за визуелизација е да се користи индекс, каде што цената пред конфликтот = 100.

 

 

Додека има залихи, договори и можност за пренасочување на товарите, индустријата може да го апсорбира шокот. Кога залихите почнуваат да се исцрпуваат, меѓутоа, цената повеќе не е единствениот проблем.

Проблемот е  дали материјалот воопшто може да се најде.

Најновите достапни проценки покажуваат дека ситуацијата во меѓувреме не се вратила на нормала.

„Фајненшл Тајмс“ во јули извести дека цената на хелиумот за непосредна испорака била приближно двојно повисока од почетокот на конфликтот, додека истовремено растеле и цените во долгорочните договори. Тоа е особено значајно затоа што покажува дека проблемот веќе не е само краткотраен логистички шок. Во првите недели по почетокот на кризата, можеше да се очекува индустријата да ги искористи залихите и да најде алтернативни добавувачи. Но, ако и договорните цени почнат да се зголемуваат, тоа е сигнал дека пазарот очекува проблемот да трае подолго.

Но,  проблемот не е само во тоа што хелиумот поскапува. Многу поголемиот проблем е што неговото производство не може едноставно да се зголеми кога ќе се појави недостиг.

Хелиумот најчесто се добива како нуспроизвод при преработка на природен гас, од наоѓалишта со доволно висока концентрација. Откако ќе биде пуштен во атмосферата, поради неговата мала густина може да избега во атмосферата. Тоа значи дека станува збор за ресурс што човештвото не може едноставно да го „произведе“ во фабрика кога ќе му затреба.

Токму затоа нарушувањето на само неколку големи производствени и транспортни точки може да има несразмерно голем ефект.

Катар е срцето на актуелниот проблем. Според американскиот Geological Survey, Катар во 2024 година бил втор најголем производител на хелиум во светот и учествувал со околу 35 проценти од глобалното производство.

 

 

Најголемиот дел од производството е поврзано со огромниот индустриски комплекс Рас Лафан, кој е воедно еден од најзначајните светски центри за производство и извоз на течен природен гас. Меѓутоа,  Рас Лафан не е само енергетски центар. Како дел од обработката на природниот гас се извлекува и хелиумот.

Токму оваа врска помеѓу природниот гас и хелиумот е една од причините зошто пазарот е толку концентриран. Не може да се отвори „фабрика за хелиум“ независно од расположливите природни наоѓалишта, инфраструктурата за преработка и системот за втечнување и транспорт.

Според анализата на National Security Data and Policy Institute при Универзитетот во Вирџинија, повеќе од една третина од светското снабдување со хелиум доаѓа од Катар и Обединетите Арапски Емирати, а токму Ормускиот Проток е критичен за извозните коридори.

Тоа значи дека проблемот има две компоненти.

Првата е производствената: ако производството во Катар е прекинато или намалено, едноставно нема доволно нов хелиум кој може да стигне на пазарот.

Втората е логистичката: дури и кога хелиумот постои во резервоарите, неговото доставување до Европа и Азија зависи од транспортните коридори.

А кај хелиумот транспортот е особено чувствителен бидејќи станува збор за материјал кој мора да се одржува во соодветни услови и има загуби при транспортот.

Истражувањето на Универзитетот во Вирџинија предупредува дека хелиумот е скап за складирање и транспорт и дека е подложен на таканаречен „boil-off“ при транспортот, што дополнително ги зголемува ризиците при долготрајни прекини на главните транспортни коридори.

Кој најмногу ќе почувствува?

Најголемиот парадокс е што хелиумот не е голем трошок во повеќето производи. Но во одредени индустрии е критичен инпут.

1. Полупроводници

Најмногу внимание во последните месеци привлече полупроводничката индустрија.

Хелиумот се користи во различни фази на производство на чипови – меѓу другото за ладење, контролирање на условите во производството, плазма процеси и откривање на микроскопски протекувања. Долготраен недостиг би можел да влијае врз производството на напредни чипови и, последователно, врз електрониката и инфраструктурата за дата-центри. Ова е особено важно во момент кога светот веќе има огромна побарувачка за чипови поради вештачката интелигенција (ВИ). Бумот на  ВИ значи повеќе дата-центри. Повеќе дата-центри значат повеќе сервери. Повеќе сервери значат повеќе напредни чипови. А производството на најнапредните чипови користи хелиум. Оттука, хелиумот станува еден од малите, но потенцијално критични „скриени“ инпути на ВИ економијата.

Истражувачите од Универзитетот на Нов Јужен Велс  во Австралија предупредуваат дека значењето на хелиумот ќе расте со проширувањето на производството на чипови, оптички влакна, ВИ  дата-центри и квантни компјутери.

2. Медицината –апаратите за магнетна резонанца

Уште почувствителна област е здравството. Магнетната резонанца користи суперспроводливи магнети кои мора да се одржуваат на екстремно ниски температури. За тоа се користи течен хелиум. Точката на вриење на течниот хелиум е околу –269 степени Целзиусови. Тоа го прави идеален за ладење на магнетите во апаратите за МР.   Старите МР системи можат да содржат огромни количества хелиум.

Bloomberg Mercury

 

Поновите модели се поефикасни и користат значително помалку, а дел од нив се дизајнирани како практично затворени системи со многу мала потреба од дополнително полнење. Но тоа не значи дека проблемот исчезнува. Ако на постар МР систем му е потребно дополнување поради дефект или сервисирање, недостигот може да создаде сериозен проблем.

3. Оптички влакна

Хелиумот се користи и при производството на оптички влакна. Тоа значи дека кризата потенцијално се поврзува и со телекомуникациската инфраструктура. Светот денес се потпира на огромна мрежа од оптички влакна за интернет, cloud computing, видео-сервиси, финансиски трансакции и дата-центри. Затоа нарушувањето на снабдувањето со хелиум е уште еден пример за тоа како еден мал индустриски инпут може да биде важен за огромен дел од дигиталната економија.

4. Воздухопловството и вселенската индустрија

Хелиумот има и значајна улога во секторот за производство на авиони и вселенски летала. Се користи во различни системи поврзани со ракетни горива, тестирање, притисок и други специјализирани процеси. А бидејќи станува збор за индустрија со високи барања за сигурност и чистота на материјалите, замена со друг гас не е секогаш можна.

5. Истражувања и квантни технологии

Научните лаборатории се исто така значаен корисник.

Квантните компјутери, суперспроводливите технологии и дел од современата физика бараат екстремно ниски температури, а хелиумот има централна улога во создавањето такви услови. Токму затоа кризата не е само проблем за индустриското производство. Таа може да стане проблем и за научно-истражувачката инфраструктура.

 

Што значи сето ова за Европа?

Европа е веќе сериозно загрижена, бидејќи ЕУ учествува со околу 20 проценти од глобалната потрошувачка на хелиум, но речиси целосно зависи од увоз, затоа што има минимално домашно производство. За разлика од енергијата, каде што Унијата по 2022 година и војната во Украина делумно го диверзифицираше снабдувањето со гас, кај хелиумот практично нема таква опција: производството е концентрирано во мал број земји, а тоа се главно САД, Катар, Алжир и Русија.

За Европа, хелиумската криза е уште еден пример за проблемот со стратешката зависност од увоз.

Континентот истовремено се соочува со:

-ограничен пристап до руски хелиум;
-прекинато или намалено снабдување од Катар;
-проблеми со транспортот низ Заливот;
-намален пристап до кинески реекспорт;
-силна конкуренција со азиските индустрии.

А Европа во исто време сака да го зголеми производството на чипови, AI инфраструктурата, дата-центрите, медицинската технологија и напредното производство. Затоа хелиумот може да стане илустративен пример за една поширока европска дилема: може ли континентот да гради стратешка технолошка автономија ако зависноста од неколку увозни суровини останува толку висока?

Македонија индиректно погодена

За Македонија, директниот ефект од кризата со хелиумот веројатно нема да биде голем во споредба со ефектот од повисоките цени на нафтата, природниот гас или транспортот.

Но индиректниот ефект е многу поважен.

Македонската економија е интегрирана во европските синџири на снабдување. Ако европските производители на електроника, автомобилски компоненти, медицинска опрема или индустриски производи се соочат со поскапување и недостиг на критични материјали, последиците можат да се пренесат и кон локалните добавувачи.

Најголем ризик би имало доколку кризата со хелиумот стане дел од поширок недостиг на индустриски гасови и електронски компоненти.

Тоа би можело да влијае врз:

-цените на електронската опрема;
-роковите за испорака на индустриска опрема;
-производството на автомобилски компоненти;
-медицинската опрема;
-сервисирањето на МР  системите;
-телекомуникациската инфраструктура;
-трошоците на компаниите што се дел од европски производствени синџири.

Блумберг неодамна го цитираше шефот на германскиот хемиски гигант „БАСФ“ (BASF SE), Маркус Камиет, кој потсети дека нарушувањата во меѓународните синџири на снабдување ја погодуваат индустријата, особено германската автомобилска индустрија, која што пак е голем нарачател на делови и компоненти од фабриките лоцирани во земјава.

Bloomberg

 

„БАСФ е голем снабдувач на глобалната автомобилска индустрија, произведувајќи премази, пластика, катализатори, материјали за батерии и други хемикалии што ги користат производителите на автомобили и нивните добавувачи. Недостатокот на основни влезни материјали би можел да го зголеми ризикот од застои на производствените ленти во индустријата што зависи од илјадници компоненти од повеќе извори. Војната во Заливот веќе направи недостиг на важни инпути, како сулфур и хелиум“, истакна Камиет.

Особено важно е што Македонија нема домашна индустрија за производство на хелиум која би можела да служи како тампон. Затоа македонските компании практично го увезуваат ризикот преку своите добавувачи.