Иво Андриќ напишал дека „да останеш рамнодушен кон книгата значи неразумно да го осиромашиш животот“. За имигрантите од Балканот во 1990-тите, книгите беа повеќе од забава – тие беа потпора на идентитетот. Во Лондон во тие години пронаоѓањето изданија на јазикот на поранешна Југославија беше речиси невозможно без лични контакти или специјализирани книжарници како онаа на улицата Денмарк. Се сеќавам дека тогаш ја купив „Хазарски речник“ од Милорад Павиќ и аудиокасета „Тајната на бугарските гласови“, сензационалниот женски пејачки хор од Бугарија со кој соработувал и Горан Бреговиќ. Книжарницата продолжив да ја посетувам до 1997 година, кога, за жал, престана со работа.
Денес ситуацијата е неспоредливо подобра. Британската библиотека поседува повеќе од 90.000 наслови и 300.000 списанија од просторот на поранешна Југославија, додека целиот регион на Југоисточна Европа го сочинува фонд од 205.000 наслови и околу 600.000 предмети. Србија и Црна Гора се застапени со 42.000 наслови и 100.000 предмети, а Хрватска со 30.000 наслови и повеќе од 100.000 предмети. Од Југоисточна Европа (поранешна Југославија, Романија, Молдавија, Бугарија, Албанија, Грција и Кипар) има повеќе од 205.000 наслови, односно околу 600.000 предмети.
Британската библиотека е основана дури во 1973 година, како наследник на библиотеката на Британскиот музеј, кој, пак, бил формиран во 1753 година. Во 1997 година таа и физички се одвоила од Музејот, преселувајќи се во наменски изградена зграда во „Сент Панкрас“ во северен Лондон, каде што денес се наоѓа нејзиното главно седиште.
Фото: Депозитфотос
„Првите српски книги, заедно со првите словенски книги, почнале да пристигнуваат во средината на 19 век“, вели Милан Грба, главен кустос за Југоисточна Европа. Како клучна година ја издвојува 1837, кога шефот на Британскиот музеј, сер Ентони Паници, почнал редовна набавка на странски изданија, меѓу кои била и книгата на Иван Каталиниќ „Историјата на Далмација“. Истата година Роберт Курзон, библиофил и колекционер на ракописни книги, ги посетил манастирите на Света Гора, каде што меѓу другото купил и српски ракописни книги, кои по неговата смрт ѝ биле подарени на Британската библиотека.
Интересно е што токму во 1837 година биле воспоставени и дипломатските односи меѓу Србија и Велика Британија.
Грба напоменува дека највредните примероци од регионот во колекцијата потекнуваат од 15 век – хрватската инкунабула од 1493 година и црногорската од 1495 година, заедно со неколку илјади книги од 19 век. Тој додава дека збирката од 20 и 21 век е „репрезентативна и истражувачки клучна“ за културата, книжевноста и уметноста на Балканот.
Колекциите се промовираат преку културни и образовни програми, како и преку стручни конференции, предавања, посети, социјални мрежи, блогот и порталот на Библиотеката. Тоа вклучува изложби и настани посветени на Вук Стефановиќ Караџиќ (1987), Марко Марулиќ (2009), Иво Андриќ (2012), Хрватското латинско наследство (2013), „Балкански ден: прослава на креативноста и идентитетот“ (2014), Црњански и Лондон (2020), како и годинашниот проект „Балканизам“ се само дел од програмите што ја претставуваат оваа ризница.
Внатрешноста на Британската библиотека. Фото: Депозитфотос
Библиотеката секоја година откупува околу 4.000 нови наслови преку мрежа на доставувачи – од белградскиот „Букбриџ“, загрепската „Зебра“ и љубљанската „Младинска книга“ до дистрибутери во Сараево, Софија, Букурешт и Тирана.
Идентитетот на регионот низ наслови
Но, што ако сакате да купите некоја наша книга преведена на англиски јазик и да му ја подарите некому? Тоа веќе оди малку потешко – такви книги е многу тешко да се најдат не само во Велика Британија или Америка туку и во Србија, Хрватска, Босна и Херцеговина... Неколку автори се исклучок – Иво Андриќ, Данило Киш, Дубравка Угрешиќ, Милорад Павиќ, Мирослав Крлежа и Давид Албахари. Но за книжевната сцена од Балканот, која е исклучително богата и разновидна, тоа е премалку.
Иво Андриќ е еден од најпреведуваните писатели од просторот на Балканот. Фото: Депозитфотос
Сепак, и тука постои еден мал исклучок, барем во Велика Британија – тоа е Сузан Кертис, уредничка на издавачката куќа „Истрос букс“, која од 2011 година преведува и издава книги од балкански автори. Разговарав со неа за тоа зошто книгите од Балканот не се застапени на британскиот пазар, а таа веднаш ми укажа на одличен текст од словенечката писателка Ана Шнабл – „Јас сум писателка од Балканот. Зошто луѓето претпоставуваат дека знам само за војна и трагедија?“ – објавен во „Гардијан“.
Издавачите најчесто очекуваат четиво што го претставува политичкиот или културниот контекст на регионот, или барем се потпира на клучни историски настани, каде што протагонистот најчесто е – жртва. Другите теми како да не ги интересираат, бидејќи, како што забележува Шнабл: „Балканот за нив е помалку важно место, регион што засекогаш тлее со потенцијал за трагедија.“
Bloomberg
Погледнете ја галеријата
Bloomberg
Погледнете ја галеријата
Bloomberg
Погледнете ја галеријата
Bloomberg
Погледнете ја галеријата
Bloomberg
Погледнете ја галеријата
На сличен контекст се осврна и Весна Голдсворти, првата српска авторка примена во британското Кралско книжевно друштво. Во својата студија „Измислување на Руританија“ таа укажа како британската книжевност од 19 век одиграла пресудна улога во создавањето на сликата за Балканот како „Дивиот Исток на Европа“ на англиското говорно подрачје – наратив што подоцна се проширил и на остатокот од Западна Европа, па до американскиот континент.
Кертис се труди барем во Велика Британија да ги разбие тие предрасуди и на локалната публика да ѝ ги приближи богатата традиција на раскажување, историјата и креативноста на Балканот.
Весна Голдсворти живее во Англија од 1986 година, пишува на англиски и на српски јазик, а е професорка по креативно пишување на Универзитетот во Ексетер. Фото: Блумберг Адрија
„Истрос букс“ досега има преведено и издадено повеќе од седумдесет наслови, а Кертис ми кажа дека изборот го прави врз основа на регионални книжевни награди, како што се НИН, Кресник, Балканика, но и Европската награда за книжевност. Најчитаните книги од нивниот опус се „Ежова куќичка“ од Бранко Ќопиќ, „Седум стравови“ од Селведин Авдиќ, „Книга за Уна“ од Фарук Шехиќ и „Југославија, мојата татковина“ од Горан Војновиќ.
Книга на англиски јазик од словенечкиот автор, сценарист и режисер Горан Војновиќ, во издание на „Истрос букс“, е достапна на „Амазон“ (9,99 фунти). Фото: Блумберг Адрија
„Проблемот е што со англосферата доминираат големите играчи и корпоративната машинерија, која избегнува ризик. Тие не сакаат да вложуваат во превод на странски автори“, вели нашата соговорничка и додава дека се дел од „Инпрес“, непрофитна организација што ги претставува независните издавачи на пазарот во Велика Британија и Ирска. Преку нив успеваат да стигнат до книжарници, синџири и големопродажни компании, како и до „Амазон“. Но, како што минува времето, ни тој пазар не е сигурен, бидејќи бројот на независни книжарници се намалува од година на година. Во моментов има нешто повеќе од илјада во цела Велика Британија.
„Кога би можеле да се надминат клишеата, балканските наслови би имале многу поширока публика. Но, индустријата најпрво гледа на профитот“, заклучува Кертис.
И покрај пазарните бариери, колекциите на Британската библиотека и напорите на независните издавачи покажуваат дека Балканот останува присутен во глобалниот културен пејзаж. Или, како што пишува во еден стар египетски запис: „Книгата е повредна од сите споменици украсени со слики, релјефи и резби, бидејќи таа самата гради споменици во срцето на оној што ја чита.“
.webp){kind=icon}
