Д-р Стефан Јеротиќ: Тежок не е човекот, туку односот станува тежок

Разговорите со терапевтите и натаму се оптоварени со голем број предрасуди. Одењето на терапија често погрешно се доживува како знак на слабост или личен пораз, додека стручна помош најчесто се бара дури кога проблемите ќе станат длабоко вкоренети и сложени. Таквата општествена рамка дополнително ја зацврстува стигмата, поради што некои од луѓето ја одложуваат или целосно ја избегнуваат поддршката, и покрај можните долгорочни последици врз менталното здравје и квалитетот на животот.

Во таков амбиент, некои полесно наоѓаат потпора во пишаниот збор отколку во директниот разговор. Книгите тогаш стануваат посреден простор на разбирање - начин сопствените искуства да се согледаат низ туѓи приказни.

Постојат книги по чие читање сфаќате дека нешто во вас редефинирале и придвижиле - дека вашиот поглед кон светот се променил, се збогатил и се продлабочил. Книгата на д-р Стефан Јеротиќ „Никој не рече дека ќе биде лесно: Приказни што ја лекуваат душата“, објавена во 2026 година во издание на „Лагуна“, е токму таква книга.

Авторот е психијатар и психотерапевт на Клиниката за психијатрија при Универзитетскиот клинички центар на Србија и асистент на Катедрата за психијатрија на Медицинскиот факултет при Универзитетот во Белград. Неговата работа опфаќа клинички и научен фокус на анксиозни и депресивни нарушувања, биполарен спектар, психози, како и феноменолошки пристап кон психијатријата, на границата меѓу медицината и филозофијата.

Д-р Стефан Јеротиќ се усовршувал во Велика Британија (Универзитетот Оксфорд) и во САД (Њујорк - лабораторијата „Колд Спринг Харбор“)/Лична архива

Од тоа професионално искуство произлезе книга што носи петнаесет приказни засновани на клиничка практика, низ кои се следат различни човечки судбини и психолошки обрасци - од осаменост и анксиозност до семејни трауми за кои долго се молчело, како и долготрајни внатрешни конфликти и заболувања. Секоја приказна е структурирана околу терапевтски разговор, како простор во кој личните искуства не само што се артикулираат туку и постепено се преобразуваат.

Без инсистирање на сензационализам, книгата се занимава со она што најчесто се одвива зад затворените врати на ординацијата: начинот на кој се создаваат психолошките обрасци, како влијаат врз секојдневниот живот и како низ однос на доверба меѓу терапевтот и пациентот се отвора можност за промена.

Д-р Јеротиќ притоа не ја изостава ниту сопствената улога во терапевтскиот процес, вклучувајќи ги и предизвиците на одржување професионална дистанца. Сепак, во прв план остануваат емпатијата, сочувството и односот на доверба што се гради со пациентите како клучни темели на секоја терапевтска промена.

Низ средбите со различни судбини, книгата отвора простор и за лична рефлексија кај читателот. Таа не нуди конечни одговори, туку перспектива во која ранливоста и промената се дел од ист процес, а чувството на осаменост е нешто што низ дијалог може да се ублажи.

Во разговор за „Блумберг Адрија“, д-р Јеротиќ зборува за причините поради кои одлучил овие искуства да ги преточи во книжевна форма, како и за тоа како и зошто разговорите ја лекуваат душата.

 

Зошто одлучивте да ги напишете искуствата од практиката?

СЈ: Одлучив да ја напишам оваа книга затоа што разговорите со различни луѓе длабоко ме допреа и, ми се чини, ме обврзаа некои искуства да ги преточам во приказни. Верував дека таквите приказни содржат нешто важно и дека се применливи за секој човек. Исто така, настојував да бидам сосема искрен и да го прикажам она што и самиот го преживував во таквите разговори. Затоа, книгата има и исповеден тон.

Во книгата прикажавте петнаесет многу силни и впечатливи случаи, каде што секој од нив започнува со некаква форма на страдање. Зошто ги избравте токму тие примери?

СЈ: Сакав да прикажам што поширок распон на човечки тешкотии, од страв и депресија до нарушувања во исхраната, состојби на стеснета свест и други облици на страдање. Ми беше важно читателот да може да се препознае, барем делумно, во некоја од тие приказни. Дури и кога некој лично не поминал низ паничен напад, анорексија или тешка депресија, верувам дека може да го препознае чувството на беспомошност, страв, срам или губење контрола. Токму тоа беше критериумот: приказните да бидат различни по содржина, но заеднички по вистината што ја носат.

Какво е Вашето мислење за зголеменото присуство на темите за терапија и психологија кај нас во последните неколку години; дали тоа влијае позитивно или негативно врз стигмата околу барањето стручна помош?

СЈ: Мислам дека почестото спомнување на терапијата и психологијата во јавноста, начелно, е добро, бидејќи придонесува стигмата да се намалува. Денес е поприфатливо отколку порано да се каже дека некој оди на психотерапија, иако посетата кај психијатар и натаму кај многумина предизвикува неоправдана непријатност.

Сепак, големото присуство во јавноста има и своја друга страна: психотерапијата понекогаш станува дел од модата, па помошта се бара декларативно, додека вистинската подготвеност за промена изостанува. Затоа би рекол дека влијанието е претежно позитивно, но важно е да се разликува вистинската отвореност за работа на себе од површно преземање на јазикот на психологијата.

Живееме покомплексно од кога било, а пронаоѓањето време за себе секогаш некако е на второ место. Кога луѓето конечно ќе одлучат да побараат помош, често и самото доаѓање во ординација е предизвик. Дали постои разлика во работата со пациенти во живо или онлајн?

СЈ: Онлајн психотерапијата може да биде многу драгоцена кога околностите се такви што човек инаку не би можел да дојде. Сепак, постои разлика. Средбата во живо има посебна тежина: заедничкиот простор, телесното присуство, тишината, начинот на кој некој влегува - сето тоа е важен дел од терапевтската средба. Од друга страна, онлајн форматот им го олеснува првиот чекор на некои луѓе, особено ако се преоптоварени, оддалечени или доаѓањето им е логистички тешко. Затоа не би правел строга поделба на подобар и полош облик на работа. Поважно е да се процени кому, во кој момент, каков формат повеќе му одговара, со свест дека односот во живо обично е пополн и побогат.

Современите технологии и дигитализацијата ни донесоа многу позитивни работи, но со себе носат и различни предизвици кога станува збор за менталното здравје, особено поради тоа како влијаат врз емоционалниот и социјалниот развој на децата и младите, иако тоа може да се примени на сите возрасти. Каков е Вашиот став на таа тема и дали тоа се одразува врз видот случаи со кои се соочувате во работата?

СЈ: Современите технологии сами по себе не се ни добри ни лоши; прашањето е како ги користиме. Тие секако го менуваат начинот на кој го насочуваме вниманието, колку се споредуваме со другите, како поднесуваме досада, самотија и фрустрација. Кај децата и младите, кај кои емоционалниот и општествениот развој допрва се обликува, тоа може да биде особено важно. Сметам дека живеењето во ерата на „дигитални профили“ може да донесе значајна расеаност, тешкотии во регулирањето на емоциите и, најважно, осиромашување на непосредниот контакт. Технологијата сама по себе не создава нарушување, но може да ги засили постојните ранливости и да им даде нов облик.

„На човекот не му е потребно да биде совршено ‘наместен’, туку да живее во услови што му овозможуваат да расте“/Depositphotos

Тоа се надоврзува и на едно важно предупредување: менталното здравје не треба да се сведува на дигитални показатели, графикони и идејата за непрекината „оптимизација на себе“. Денес живееме во време во кое разни уреди ни ги мерат сонот, пулсот, нивото на стрес, бројот на чекори, времето поминато пред екран, па лесно почнуваме да веруваме дека нашата психичка состојба може да се опфати со тие бројки. Меѓутоа, внатрешниот живот на човекот не може доследно да се опише со какви било податоци. Не се сите важни работи мерливи, ниту сè што е мерливо е навистина суштински важно. Проблемот настанува кога ќе го изгубиме допирот со сопственото искуство и ќе почнеме повеќе да ѝ веруваме на апликацијата отколку на самите себе. Тогаш менталното здравје престанува да биде прашање на однос кон себе, кон другите и кон животот и станува проект на самонадзор. А на човекот не му е потребно да биде совршено „наместен“, туку да живее во услови што му овозможуваат да расте, да закрепнува и да го поднесува она што животот неминовно го носи.

Колку современите технологии влијаат врз односот кон психологијата, особено во морето од животни тренери и самопрогласени интернет-доктори за душа?

СЈ: Технологиите и интернетот придонесоа психолошките теми да бидат повидливи, што може да биде корисно. Луѓето денес полесно доаѓаат до информации, полесно препознаваат дека нешто не е во ред и полесно го прават првиот чекор кон барање помош. Но постои и сериозен проблем: интернетот често нуди привид на знаење без вистинска клиничка длабочина. Описите се сугестивни, луѓето лесно себеси или другите ги „препознаваат“ во разни дијагнози, а се губи од вид дека дијагнозата не е список на симптоми, туку сериозна процена - на личноста, животниот контекст, траењето на тегобите, нивниот интензитет, функционирањето и животната историја. Во таа смисла, интернетот може да биде добра почетна насока, но не може да ги замени стручниот разговор и клиничкото искуство.

Во изминатите триесетина години се случија многу негативни работи на овие простори што обележаа генерации - од војни до значајни миграции, што мора да оставило последици врз менталното здравје и трансгенерациската траума. Колку тоа е видливо во Вашата работа?

СЈ: Психичките тешкотии никогаш не настануваат од една единствена причина, но општествениот и историскиот контекст имаат големо значење. На нашето поднебје, за жал, беа присутни војни, големи загуби, раселувања, сиромаштија, семејни распади и долготрајна несигурност. Таквите појави не можат да не остават трага. Трауматичните искуства во ординацијата не мора да се појават само во „чист“ облик, туку и низ различни последици: хроничен страв, недоверба, доживување нестабилност, тешкотии во поврзувањето, семејни обрасци на молчење, срам или претерана контрола.

Каква е улогата на семејството во нечие (из)лекување, дали семејството е бариера или важен дел од процесот на лекување?

СЈ: Семејството може да биде важна потпора, место на сигурност, разбирање и грижа. Но може да биде и простор во кој проблемот се одржува, продлабочува или негира. Раните односи со родителите и негувателите длабоко нè обликуваат. Чувството дека сме видени, сакани и прифатени е најголемиот дар што родител или негувател може да му го даде на детето. Сепак, важно е да се каже дека психотерапијата не се сведува само на барање причини во детството. Често пресудно е да ги разбереме механизмите што денес го одржуваат страдањето. Во таа смисла, семејството не е нешто што однапред треба да се идеализира ниту да се обвинува, туку простор во кој се изградиле најраните односи, кои треба внимателно да се разберат.

Кој случај за Вас бил најпредизвикувачки во кариерата? Што за Вас значи „тежок клиент“ и дали некогаш сте одбиле да работите со некого и, ако сте одбиле, зошто?

СЈ: Еден од најпотресните и најпредизвикувачки случаи за мене беше оној што подоцна беше преточен во приказната „Оган“, за човек што, по страшни животни предизвици и чувство дека општеството го напуштило, направил нешто ужасно. Тој случај за мене беше силен потсетник дека изразеното човечко страдање не може секогаш да се смести во некоја дијагностичка категорија и дека никој од нас не смее да го изгуби од вид непосредното влијание на општеството врз големото човечко страдање. А што се однесува на „тежок клиент“, тој израз не го сакам многу. Тежок не е човекот, туку односот понекогаш станува тежок: кога недостига доверба, кога постои силен отпор, кога очекувањата се превисоки или кога околностите го надминуваат она што одреден терапевт во тој момент може одговорно да го понуди.

Како се справувате Вие со товарот на приказните што ги слушате на работа, како се штитите?

СЈ: Работата со луѓе што страдаат понекогаш е барана, но не ја доживувам само како изложеност на туѓа болка. Кога со некого истрајувате рамо до рамо во заеднички напор да разберете и да излезе од страдањето, тогаш се создава особена поврзаност, која е и лековита и заштитна. Мислам дека тоа е многу блиску, ако не и исто, со силата на доброто или љубовта. Тоа чувство ме чува од исцрпување. Секако, важна е и свеста за сопствените граници: поединецот мора да знае дека не може секогаш да одговори на секој предизвик, ниту може да го замени системот, семејството или нечие минато. Психотерапевтот мора да има простор за преиспитување, супервизија и лична психотерапија. Затоа не е случајно што книгата ја завршив со разговор со мојата психотерапевтка.

Колку е важна менталната хигиена и кој би бил Вашиот општ совет за сите читатели?

СЈ: Менталната хигиена е многу важна, но би бил внимателен со разбирањето на овој поим како нешто што постојано треба да го оптимизираме. Спомнав дека менталното здравје не е уред што треба да се сервисира до идеална состојба, ниту комодитет со кој се управува преку апликации и бројки. Повеќе сакам за него да мислам како за грижа за растение: во какви услови тоа расте и се развива, а во какви венее. Мојот општ совет би бил луѓето да не чекаат целосно да потонат за да побараат помош. Важно е да се има храброст и да се каже: „ова ме боли“, „ова не можам сам“, „потребен ми е разговор“. Да се чекори храбро низ животот значи, понекогаш, да си дозволиме сопствена ранливост и да му се обратиме на другиот.