Што открива првиот милијардер за првиот билионер

Се чини дека влегуваме во ера на билионери. До крајот на 2017 година никој на Земјата никогаш немаше богатство поголемо од 100 милијарди долари. Помалку од една деценија подоцна, 18 лица на листата на индексот Bloomberg Billionaires ја надминуваат таа граница. Успешно излегување на „Спејс екс“ (SpaceX) на берзата би можело да го направи Илон Маск првиот билионер во светот. Неговото богатство сега надминува 670 милијарди долари. А со ова темпо, можеби нема да биде последниот во оваа деценија.

Ако ова ви изгледа без преседан, така и е. Но истовремено потсетува на едно друго време. На преминот кон 20 век збунувачките општествени и технолошки промени, поларизираната политика и вртоглавиот раст на богатството ги оставиле Американците вознемирени и збунети. Меѓу поимите што се обидувале да ги разберат бил и самиот збор „милијарда“. Кога се појавило првото милијардерско богатство, еден весник во 1903 година забележал дека милијарда долари се „онолку долари колку што имало минути од почетокот на христијанството“.

Дали Маск ќе биде првиот билионер во светот? Ако навистина добиеме билионер, исклучително е важно кој ќе биде таа личност и што ќе направи со навидум неограниченото богатство. | Bloomberg

А денес се обидуваме да замислиме илјада такви милијарди - онолку долари колку што имало минути од почетокот на ледената доба.

Разликата меѓу три и четири запирки е огромна. Милијардер може да троши 1.000 долари дневно околу 2.700 години, додека билионер би можел да троши милион долари дневно исто толку долго. Но, без разлика дали тоа ќе биде Маск, Марк Закерберг или некој сè уште непознат кандидат од бумот на вештачката интелигенција, што всушност значи толкаво количество богатство во рацете на една личност?

Џон Д. Рокфелер нуди еден одговор. Уште во 1890 година, кога педесетгодишникот имал нешто повеќе од 100 милиони долари, луѓето предвидувале дека ќе стане првиот милијардер. Додека „Стандард оил“ (Standard Oil) генерирал пари, неговото богатство се удвоило до крајот на 19 век и покрај тешката рецесија, а потоа дополнително се забрзало на почетокот на 1900-тите. До 1915 година неговото богатство значително ја надминало границата од една милијарда долари, покажува анализа на достапните историски податоци.

Аголот на Петтата авенија и 50-тата улица во Њујорк: лево се гледа дел од зградата на Рокфелер. | Depositphotos

Пресметано во денешни долари, 1,3 милијарда долари на Рокфелер од 1915 година би изнесувале околу 40 милијарди денес, што би го ставило дури на 54-то место на индексот Bloomberg Billionaires. Но подобар начин да се процени моќта на неговото богатство е споредбата со големината на американската економија. Според тој показател, Рокфелер во 1915 година поседувал најголемо приватно богатство што било некогаш создадено, износ еднаков на приближно една триесеттина од тогашниот американски БДП, односно нешто повеќе од еден билион долари во денешна вредност.

Личноста што е толку богата не е како другите богати луѓе. Настрана од теориите на заговор, милијардерите и мултимилионерите ретко се согласуваат околу нешто, дури ни околу даночната политика. Во политиката, бизнисот и во сè друго често се во судир. Но кога богатството на поединец ќе надмине одредена граница, ограничувањата и противтежите исчезнуваат. Таквата личност добива единствена способност да го преобликува светот, иако, како што покажува приказната за Рокфелер, не е семоќна. Нивното сеприсутно влијание може да предизвика толку силна реакција во јавноста што политичарите чувствуваат дека мора да реагираат.

Патот до богатството

Во времето на подемот на Рокфелер луѓето не можеле да разберат што би можел да прави некој со милијарда долари. Со еден долар можело да се купи најдобар оброк во најлуксузните ресторани во градот. Дури и денес, по 110 години инфлација, милијарда долари е логистички тешко да се потрошат во текот на еден живот.

Џеф Безос беше критикуван поради својата свадба во Венеција, која наводно чинела околу 20 милиони долари. Но по таа цена, двојката би можела да ги обновува своите брачни завети во исто толку луксузно опкружување секој викенд во текот на следната година, а сепак да не потроши ни една милијарда долари.

Активисти од движењето „Нема место за Безос“ на протест во Венеција во пресрет на раскошната свадба вредна 20 милиони долари.| Andrea Merola/Bloomberg

За подобро да разберам како изгледа да се биде во центарот на огромно богатство, патував со воз покрај замрзнатата река Хадсон до Таритаун во државата Њујорк. Центарот „Рокфелер“ (Rockefeller Archive Center) се наоѓаше неколку милји по нагорнина од железничката станица, зад челична капија на некогашниот семеен имот од околу 1.250 хектари.

Седиштето на архивата на Рокфелер е Хилкрест, уредна вила изградена во 1963 година за вдовицата на Џон Д. Рокфелер Јуниор. Три нивоа трезори под куќата ги чуваат документите на семејството Рокфелер, филантропските организации што ги основале и десетици други институции.

Решив да почнам со преписката меѓу Рокфелер Постариот и неговиот единствен син. Иако често останува во сенка во историјата, Џон Д. Рокфелер Јуниор го идолизирал својот татко и во текот на поголемиот дел од првите 40 години од животот се потпирал на неговите одлуки. Но, по 1910 година, сè почесто семејните работи ги водел помладиот Рокфелер, додека неговиот пензиониран татко, веќе во седумдесеттите години, уживал во интензивен распоред исполнет со голф и возење автомобил.

„Радио сити мјузик хол“ во центарот „Рокфелер“ (Rockefeller Center) е прогласен за објект од особено значење во 1978 година.| Depositphotos

Во првата папка што ја отворив, на страниците веднаш се откриваа особеностите на семејството. Рокфелер Постариот ја изградил „Стандард оил“ (Standard Oil) извлекувајќи ја секоја можна заштеда од рафинирањето и транспортот на нафта, опсесија со ефикасност што ја наследил и неговиот син. Во едно писмо, Јуниор ги набројува своите годишни трошоци (83.238,35 долари, вклучувајќи и донација од 25.000 долари за универзитетот „Браун“). Во друго писмо ја одбива како непотребна понудата за унапредување на шталите зад неговиот дом во Њујорк. Во трето писмо, пак, му се заблагодарува на татка си за „многу значајната заштеда во нивните домашни трошоци“ благодарение на испораката на „аспарагус во вредност од 11,10 долари“.

Писмото ја открива препознатливата штедливост на Рокфелерови, заедно со нивната извонредна привилегија. Во време кога просечната плата на фабрички работник изнесувала околу 20 центи на час, аспарагус вреден 11,10 долари би бил незамислив луксуз речиси за сите.

Можеби поголемата разлика меѓу тогаш и сега е начинот на кој Американците реагирале на таквиот јаз.

Рокфелер и другите индустријалци се соочиле со жестока реакција во јавноста, а политичарите од двете партии презеле чекори. Во 1903 година еден демократски конгресмен од Индијана предложил секој што поседува повеќе од десет милиони долари да се прогласи за „јавна непријатност и јавна опасност“, со конфискација на остатокот од богатството. Претседателот Теодор Рузвелт повел правен напад врз „трустовите“, меѓу кои и „Стандард оил“ (Standard Oil), и се залагал за данок на наследство за „оние надуени богатства што сигурно не ѝ носат корист на оваа земја ако продолжат да се зголемуваат“.

Во таквата напната атмосфера, приватните писма покажуваат дека ниту еден од Рокфелерови не сакал да биде познат како милијардер. Во 1916 година Рокфелер Постариот ги нарекол „бесмислени“ новинските извештаи дека неговото богатство достигнало милијарда долари. Јуниор стравувал дека таквите написи „неповолно влијаат врз јавното мислење“, поткрепувајќи ги аргументите на прогресивците, комунистите и анархистите дека американските закони се „неразумни или недоволни“.

Семејството и нивните советници, меѓу кои и нивниот експерт за односи со јавноста Ајви Ли, решиле да не издадат соопштение. Но две години подоцна, откако списанието „Форбс“ (Forbes) го проценило богатството на Рокфелер на 1,2 милијарда долари, писмата сугерираат дека Ли разговарал со издавачот. Во следното издание, Б. С. Форбс ја ублажил процената, наведувајќи дека бил уверуван дека Рокфелер „не е ни блиску до милијарда долари“.

Да ги изедеме богатите?

За богатите Американци како Рокфелерови, преминот од првата златна доба кон прогресивната ера бил потресен. До почетокот на 1900-тите, Рокфелер бил еден од најомразените луѓе во Америка, откако истражувачките новинари ги разоткриле безмилосните тактики што ги користел при градењето на „Стандард оил“ (Standard Oil). Избегнувајќи судски повици и кривични обвиненија, тој гледал како федералната тужба против неговата сакана компанија стигнува сè до Врховниот суд. Во 1911 година судот едногласно пресудил против „Стандард оил“, наредувајќи распарчување на монополот на десетици подружници.

Рокфелер и другите индустријалци се соочиле со жестока реакција во јавноста и биле ставени под силна медиумска лупа. До почетокот на 1900-тите, Рокфелер бил еден од најомразените луѓе во Америка.| Depositphotos

Во писмо до татка си следната година, Јуниор се пожалил на „општиот дух и чувство на општествен и политички немир низ различни земји во светот“. Тој ги спомнал револуцијата во Кина, големиот рударски штрајк во Англија и претседателските избори во САД во 1912 година, на кои кандидатите, меѓу нив и поранешниот претседател Рузвелт, нуделе различни предлози за оданочување на богатите.

„Финансиските интереси на земјата изгледаат посериозно загрозени отколку порано“, додал Јуниор со својот воздржан тон. Навистина, веќе следната година Рокфелерови ги добиле првите федерални сметки за данок на доход  по стапка од 7 отсто за приходи поголеми од 500.000 долари, откако двопартиски мнозинства во Вашингтон и повеќе од 40 сојузни држави го ратификувале уставниот амандман со кој се воведува данок.

Заканите не биле само финансиски. Во неколку писма во архивата Јуниор дејствва речиси параноично, стравувајќи дека италијански анархисти се инфилтрирале меѓу вработените на нивниот имот во Њујорк. (Неговиот татко мирно одговара дека „не сакаме да се создаде впечаток дека нема да вработуваме Италијанци“.) Но Јуниор имал причина за грижа, особено по 1914 година, кога заедно со татка си станал еден од најомразените луѓе во Америка.

Таа пролет агенти на рударска компанија во сопственост на Рокфелерови масакрирале штрајкувачи и нивните семејства во Ладлоу, Колорадо. Иако во тоа време бил илјадници километри далеку, Јуниор бил член на управниот одбор и ги бранел строгите методи на компанијата во она што подоцна станало познато како Колорадска рударска војна. Додека политичарите го обвинувале наследникот за убиство, бомба експлодирала на Апер Ист Сајд на Менхетн. Во експлозијата, која била наменета за имотот на Рокфелерови, околу 40 километри северно од тоа место, загинале тројца анархисти и еден сосед. Десет дена подоцна Рокфелер Постариот го предупредил синот за гласини дека двајца атентатори од Колорадо тргнале кон нивното летувалиште во Мејн.

Depositphotos

 

Таа закана никогаш не се остварила, но Рокфелерови и другите богати Американци биле загрижени. Следниот месец, додека Европа се лизгала кон војна, а строг антимонополски закон минувал низ Конгресот, Јуниор се приклучил на собир на богаташи и двајца конзервативни сенатори на јахтата на ЏП Морган Јуниор. „Преовладувачкото мислење беше обесхрабрувачко“, му напишал на татка си. Неколку години подоцна, кога САД се вклучиле во војната, даночната стапка за најбогатото семејство во светот пораснала на 77 отсто.

Денес најбогатиот еден отсто од Американците контролира околу 32 отсто од вкупното богатство во САД, според процените на Федералните резерви, највисоко ниво од Втората светска војна. Сепак, во последните децении често изгледало дека Американците не се особено вознемирени од големото богатство во нивната околина; еднакво имало и такви што ги идеализирале богатите и такви што биле лути на нив. Федералниот данок на наследство, воведен во 1916 година, денес има голем број дупки што овозможуваат пренос на милијарди долари без оданочување. Американските гласачи двапати го избраа Доналд Трамп, милијардер чии крипто и социјално-медиумски потфати повеќе од двојно го зголемиле неговото богатство откако ја напушти функцијата во 2021 година. Минатата година Трамп привремено му дозволил на Маск да ја преобликува федералната администрација преку Министерството за владина ефикасност (DOGE). Во анкета на „Харис Пол“ (Harris Poll) од ноември 2025 година, тесно мнозинство Американци, 53 отсто, изјавиле дека сакаат да се „угледаат на милијардерите“.

Сепак, во последно време има знаци на промена. Уделот на Американци што велат дека им се восхитуваат на милијардерите се намалил за осум процентни поени во однос на средината на 2024 година. Две третини сега се согласуваат дека „милијардерите создаваат понеправедно општество“, вклучувајќи и 57 отсто од републиканците, а речиси три четвртини сметаат дека не прават доволно со своето богатство за да го унапредат општеството. Јавното мислење за Маск и Трамп исто така се влошило: 58 отсто ги гледаат негативно, покажува истражувањето на „Пју рисрч центар“ (Pew Research Center).

Како да се искористи богатството

Тогаш, како и денес, патот до статус на милијардер или билионер концептуално е едноставен, иако во практика редок: да се основа компанија, да се развие во глобален гигант и да се задржи значителен сопственички удел.

Вкупно 3,3 отсто од акциите што Џенсен Хуанг ги поседува во „Енвидија“ (Nvidia Corp.) се доволни за да се вброи меѓу десетте најбогати луѓе во светот. Истото тоа важи и за Лари Елисон, кој има повеќе од 40 отсто во „Оракл“ (Oracle Corp.). Рокфелер поседувал околу една четвртина од акциите на „Стандард оил“.

Центарот „Рокфелер“ денес е комплекс од 19 деловни згради, кои зафаќаат околу девет хектари во Мидтаун Менхетн, меѓу 48-та и 51-та авенија во Њујорк. Четиринаесетте оригинални згради во стилот арт деко, нарачани од семејството Рокфелер, се распоредени околу голем плоштад и приватната улица „Рокфелер плаза“. Подоцна се додадени и други објекти, меѓу нив и „75 Рокфелер плаза“ (75 Rockefeller Plaza) на северниот крај, како и четири згради на западната страна на Шестата авенија.| Depositphotos

Богатството на Рокфелер почивало на цврсти темели. Од 1883 до 1906 година „Стандард оил“ исплатил 550 милиони долари дивиденди, што му овозможило на Рокфелер да ги диверзифицира вложувањата во железници, рудници, челик и банки. До 1911 година неговиот удел во „Стандард оил“ веројатно сочинувал помалку од една четвртина од вкупниот имот.

Во текот на животот Рокфелер Постариот донирал 540 милиони долари за добротворни цели, главно за фондацијата „Рокфелер“ и други организации под контрола на неговиот син. Јуниор подоцна донирал дополнителни 537 милиони долари. Со тие средства биле финансирани Универзитетот во Чикаго, колеџот „Спелман“, универзитетот „Рокфелер“, националните паркови „Акадија“ и „Гранд Титон“, Музејот на модерна уметност и музејот „Мет Клојстерс“ во северниот дел на Менхетн, како и медицински истражувања и универзитети низ светот. Јуниор обезбедил и земјиште покрај Ист Ривер на кое денес се наоѓа седиштето на Обединетите нации.

До моментот кога Рокфелер Постариот починал во 1937 година, на 97-годишна возраст, еден од најомразените луѓе во американската историја станал еден од најпочитуваните.

Денес супербогатите можат да го менуваат светот не само преку филантропија туку и преку директна контрола врз дигиталните платформи и развојот на вештачката интелигенција. Влијанието од ваков вид нема временско ограничување. Колку што супербогатите се потрпеливи, посовесни и покреативни, толку може да бидат поефикасни.

Ако навистина добиеме билионер, исклучително е важно кој ќе биде таа личност и што ќе направи со толкаво навидум неограничено богатство.