Скриени дијаманти на берзите во регионот Адрија

За да се најдат дијаманти во природата, понекогаш е потребно низ рацете на трагачите да поминат стотици тони земја за да се дојде до грутката или каменот под кои се крие посакуваното скапоцено парче, кое во зависност од големината и квалитетот може да донесе вредно богатство. При ваквите потфати секогаш е присутен ризикот да се остане со празни раце. Слична е приказната и на пазарите на капитал. Не е лесно да се изберат компаниите чии акции на инвеститорите би им донеле приноси на краток или на долг рок. При носењето на одлуките за инвестирање, тие се распнати меѓу брзо променливи трендови, геополитички тензии и шокови што влијаат врз резултатите на компаниите. Сепак, со добро истражување базирано на издржани критериуми и показатели за вреднување, на секој пазар на капитал може да се најдат компании што сѐ уште не го достигнале својот потенцијал односно имаат перспектива за развој, а на некој начин се занемарени од пошироката инвеститорска јавност.

Аналитичкиот тим на „Блумберг Адрија“ посвети подолг период на истражување на берзите во регионот, со цел да препознае и да издвои компании што од различни причини го заслужуваат атрибутот скриени дијаманти. Нивната анализа покажа дека такви компании може да се најдат на берзите во Белград, Загреб, Љубљана, Скопје и Сараево, а карактеристично е тоа што повеќето од нив дејствуваат во различни дејности.

„Блумберг бизнисвик Адрија“ во овој број ви ги претставува компаниите од берзите во регионот што, според нашите аналитичари, заслужено може да се наречат скриени дијаманти.

„Затскриени“ во земјоделскиот сектор

Земјоделството на прва помисла можеби не асоцира на инвестиции на пазарот на капитал, но токму две компании од овој сектор во Хрватска го привлекоа вниманието на аналитичкиот тим на „Блумберг Адрија“. Една од нив е „Кутјево“ (Kutjevo), која е синоним за грашевина, бидејќи е најголемиот производител на овој вид вино во Хрватска. Всушност, тоа е повеќе диверзифицирана земјоделска компанија во која семејството Моралиќ поседува околу 88 проценти од вкупните акции (акции А и Б) преку својата компанија „Божјаковина“ (Božjakovina). Производството на растенија учествува со 40,5 проценти, добитокот со 10,5 проценти, а лозарството со 46,2 проценти од вкупната продажба. Производството на растенија е ориентирано кон производство на семе, но и кон производство на храна за сопствено гоење говедско месо, што е особено пропулзивна активност во последните години.

„Кутјево“ e најголем производител на виното грашевина во Хрватска/Фото: Блумберг 

 

„Имено, побарувачката за говедско месо расте, како и откупната цена. Откупната цена на половинките од говедско месо во последните пет години во Хрватска се зголеми за над 100 проценти. ‘Кутјево’ инвестира и во ревитализација на лозјата и наводнување, а очекуваме зголемување на приносите и во овие производствени сегменти“, вели Михаел Блажековиќ, тим лидер на аналитика во „Блумберг Адрија“.

Во однос на вреднувањето, EV/EBITDA е 7,5x, што е на ниво на групата на врсници, додека P/E е ниско 7,9x, како и P/B, што е само 0,5x (цената на акциите по книговодствена вредност по акција е двојно повисока).

 

 

Михаел Блажековиќ

Втората компанија од земјоделскиот сектор што сѐ уште е под радарот е Фабриката за добиточна храна во „Чаковец“ (Tvornica stočne hrane Čakovec). Таа котира на Прогрес-пазарот на Загрепската берза, кој е наменет за мали и средни претпријатија. Компанијата се занимава со производство на храна за животни и гоење свињи и говеда. Инаку, во изминатиов период имаше силен бум на спојувања и преземања, па дури и првични јавни понуди во регионот во однос на земјоделството и сродните активности, па така „Боскар инвест“ ја купи „Панвита“, „Жито“ успешно заврши првична јавна понуда и ги купи „Агро Товарник“ и „Аратор“, а неодамна „Подравка“ успешно го презеде земјоделскиот дел на „Фортенова“.

„Бидејќи земјоделството отсекогаш било стратешка активност на хартија, а сега станува вистинска стратешка активност поради геополитичките околности, гледаме потенцијал во ‘Чаковец’“, објаснува Блажековиќ.

Коефициентот цена-заработка на компанијата е 10,4x, додека EV/EBITDA е 6,9x, што може да се смета за ниско вреднување. Имено, последниот пример на првична јавна понуда на „Жито“ што може да се гледа како група на врсници беше оценет на P/E 15x, EV/EBITDA 7,5x. Дополнително, „Чаковец“ е компанија со исклучително висок удел на ликвидни средства и може да се смета за компанија „богата со готовина“. Кога ќе го споредиме износот на готовина и еквиваленти на последниот ден од 2024 година со пазарната капитализација, готовината учествува дури со 30 проценти од вкупната пазарна капитализација. Постои и еден проблем, а тоа е високата индивидуална вредност на една акција од 3.000 евра, а опцијата „поделба на акции“ би била идеална за зголемување на привлечноста на самата акција.

Најмала и најевтина банка 

„Слатинска банка“ е најмалата банка котирана на берзата во Загреб. Станува збор за регионална банка што неодамна ја презеде штедилницата за домување „Вустенрот“ и ги зголеми своите средства под управување за 86 проценти. Во однос на вреднувањето, „Слатинска банка“ е убедливо најевтината банка на Загрепската берза. Имено, коефициентот цена-книговодствена вредност (P/B) е само 0,3x, што е трипати помалку од „Хрватска поштенска банка“ или дури 13 пати помалку од најголемата „Загрепска банка“. Исто така, коефициентот цена-заработка (P/E) е низок 9x, додека CRO10 е на ниво од 12,3x.

„Секако, тука постојат и низа ризици, со оглед на тоа што станува збор за мала банка со повисок ризик, како што гледаме од нефункционалните кредити, кои се околу 7 проценти, додека просекот за хрватскиот банкарски сектор е околу 2,4 проценти. Исто така, доста фрагментираната структура на сопственост во моментов не го одразува целосниот потенцијал на оваа славонска банка“, вели Блажековиќ.

Загарантирана иднина во туризмот

Од туристичкиот сектор, нашиот аналитички тим избра компанија што управува со луксузни кампови и вили и палео-парк во областа Бала во Истра – „Мон Перин“ (Mon Perin). Компанијата е основана со главна идеја за создавање предуслови за напредок и подобрување на локалната заедница, преку имплементација на проекти како што се развој на брегот на Баљан и други претприемачки активности, а оригиналните сопственици беа семејства од областа Бала и пријатели на Бала. Компанијата е всушност релативно нова на Загрепската берза, од 2022 година, и оттогаш акциите имаат остварено 28 проценти, но е компанија што исплаќа дивиденда со оглед на тоа што исплаќа дивиденда секоја година, повеќе од просекот на индексот CRO10. Камповите во Хрватска сочинуваат 20 проценти од вкупните ноќевања, а камп-туризмот е најпрофитабилниот сегмент од туризмот во однос на услугите за сместување. Маржата EBITDA на „Мон Перин“ е 50 проценти, што е за 20 процентни поени повисока од просекот на хрватските котирани туристички компании што комбинираат класични хотели и кампови. Процената на „Мон Перин“ е под онаа на туристичките компании со коефициент P/E од 18x, додека EV/EBITDA е малку повисока од просекот од 12x.

Камповите во Хрватска сочинуваат 20 проценти од вкупните ноќевања/Извор: Depositphotos

„Со оглед на популарноста на камповите, како и потпишувањето долгорочен договор со државата во врска со земјиштето за кампови, иднината на ‘Мон Перин’ е загарантирана. Кога на ова ќе ја додадеме дивидендата, можеме да кажеме дека ‘Мон Перин’ е интересна акција на Загрепската берза, особено во нејзиниот основен туристички сегмент“, смета Блажековиќ.

Тој укажува дека „Кутјево“, „Мон Перин“, „Слатинска банка“, Фабриката за добиточна храна „Чаковец“ не се конкуренти, но според индикаторите за вреднување и потенцијалот за раст се донекаде занемарени компании на Загрепската берза. Имено, вкупната пазарна капитализација на избраните компании е само 163 милиони евра, што е на ниво на капитализацијата на „Краш“.

Во однос на приносите, избраните компании не го надминале индексот CRO10 во последните пет години, што аналитичарите ѝ го припишуваат на многу ниската ликвидност на компаниите, но и на фактот дека компании како „Кончар“, „Кончар дистрибутивни трансформатори“, „Адрис“ и слични во рамките на индексот CRO10 бележат брилијантни резултати во последните години благодарение на рекордните резултати.

„Најдобар резултат од набљудуваните компании во последните пет години постигна акцијата на ‘Слатинска банка’ со принос од 116 проценти без дивиденди. Треба да се напомене дека ‘Слатинска банка’ и ‘Кутјево’ исплаќаа дивиденди до оваа година, додека оваа година одлучија да го прескокнат. Што се однесува до Фабриката за добиточна храна ‘Чаковец’, компанијата има дивиденден принос од 4,4 проценти оваа година, додека туристичката ‘Мон Перин’ има 3,4 проценти, што е повисоко од индексот CRO10 со 2,6 проценти“, наведува Блажековиќ.

Традиција во индустријата

Уште една компанија што го привлече вниманието на нашите аналитичари, овој пат на Белградската берза, е „Месер техногас“,  компанија за производство и дистрибуција на индустриски, медицински и специјални гасови и сродна опрема, како и опрема за сечење и заварување. Таа е основана е во 1929 година како фабрика за производство на гасови, сместена во Раковица. Од 1997 година е во рацете на сегашниот мнозински сопственик - германската „Месер“ (Messer SE&CO KgaA), која има удел од 85,88 проценти. „Техногас“ е четврта најтргувана акција за осум месеци од оваа година, со 663.000 евра промет и пад на цената од 0,6 проценти. Таа нуди дивиденден принос од 3,6 проценти.

„Дека цената не го одразува успехот на бизнисот е очигледно во ‘Месер техногас’, дури и без раст на приходите во 2024 година, оперативната добивка се зголеми, нето-добивката порасна за речиси 40 проценти, а исплатата на дивиденда не го наруши капиталот, кој исто така порасна за речиси 15 проценти. Коефициентот цена-заработка е само 7x“, вели Силвана Милиќ, корпоративна финансиска аналитичарка во „Блумберг Адрија“.

Инаку, мнозинскиот сопственик повеќе не е на берзата, што не е изненадувачки со оглед на маржите што ги остваруваа пред испаѓањето од Франкфуртската берза. Обидот за истиснување на акционерите во „Месер техногас“ пропадна двапати минатата година, бидејќи не понудија доволно висока цена за да стекнат 90 проценти од сопственоста.

„Бизнисот не треба да разочара ниту оваа година, и веројатно нема да погрешиме ако очекуваме обид за истиснување на акционерите и оваа година, се разбира по повисока цена. ‘Месер техногас’, како што можете да претпоставите досега, беше избран токму поради потенцијалното истиснување и потребата да им се плати целосната цена на преостанатите, нешто помалку од 20 проценти од акциите“, наведува Милиќ.

Од садови и котли до автомобилски делови

Следна компанија на листата скриени дијаманти на Белградската берза е „Металац“  (Metalac a.d., Gornji Milanovac), групација што првенствено се занимава со производство и продажба на широк спектар на емајлирани, тефлонски, алуминиумски и садови за готвење од не'рѓосувачки челик, производство и продажба на термоакумулациски котли со емајлирани и садови од не'рѓосувачки челик, како и на сите видови транспортни и офсет кутии, мијалници од не'рѓосувачки челик и леени полимерни производи, а од 2015 година и производство на автомобилски делови. Станува збор за компанија чија акција е осма најтргувана на берзата и е дел од индексот Belex.

„Сепак, ликвидноста тука е повеќе од оскудна, со промет од само 244.000 евра во осумте месеци од оваа година. Цената на акциите на ‘Металац’ е само пет проценти повисока отколку на почетокот на годината“, вели Милиќ.

Гледајќи само минатата година, „Металац“ е компанија што бележи зголемување на деловните и оперативните приходи од 10 проценти, како и на профитот.

„Тоа покажува дека е постигнат раст и дека е одржана профитабилноста, и тоа без оглед на континуираната исплата на дивиденди, како и континуиран раст на поврат на средствата и капиталот. Во споредба со „Месер техногас“, маржите повеќе не се толку високи, но тука е важно да се земат предвид различната индустрија и потребната опрема. Приносот од дивиденда на цената на акцијата беше 4,5 проценти. Сметаме дека „Металац“ е потценета врз основа на индикаторите и гледаме потенцијал за раст на цените, со оглед на ‘free float’, и со тоа за зголемена ликвидност“, вели Милиќ.

Низок промет, но...

„Гоша ФОМ“ а.д. Смедеревска Паланка е третата компанија што нашите аналитичари ја избраа за скриен дијамант на Белградската берза. Нејзината основна дејност е производство на опрема за кревање и транспорт во програмите: машини и опрема за кокс; рударска опрема; металуршка опрема; хидромеханичка опрема; кранови; менувачи и услуги. Нето-маржата тука е само 5 проценти, што укажува на исклучителен простор за подобрување на профитабилноста со оглед на тоа што станува збор за индустриско производство.

„Иако прометот со оваа акција во 2025 година беше само 78.000 евра, сепак таа носи дивиденда од 10 проценти. ‘Гоша ФОМ‘ според индикаторите е исто така потценета компанија со потенцијал за раст на цената на акциите“, укажува Милиќ.

Според нашата аналитичарка, гледајќи ги пазарните приноси и ликвидноста на Белградската берза, се чини дека постојат голем број структурни, регулаторни, макро и пазарни фактори на доверба што го попречуваат Belex и, пошироко, српските пазари на капитал.

„Со други зборови, класични ‘frontier market’ минуси. Сепак, ова не значи дека таму не можат да се најдат ‘дијаманти’. Спротивно на тоа, знаците на потенцијал се таму - пазарот на обврзници, регулаторните промени, но тоа се рани знаци, а потенцијалот зависи од имплементацијата, а не само од законодавството или најавите“, вели Милиќ.

Мост меѓу фармацијата и здравството

Нашиот аналитички тим ја избра компанијата „Салус“ (Salus), за скриен дијамант на Љубљанската берза. Станува збор за компанија со над 50 години искуство, специјализирана за дистрибуција и големопродажба на фармацевтски производи, медицински помагала, додатоци во исхраната и козметика. Главната улога на „Салус“ е да ги поврзува производителите на лекови и медицински производи со крајните корисници преку својата ефикасна логистичка мрежа. Компанијата соработува со болници, аптеки, здравствени центри и други здравствени установи.

Бизнис-моделот се базира на обезбедување интегрирани услуги. Од складирање и дистрибуција, преку регулаторна поддршка и промоција на производи, до имплементација на дигитални решенија во здравството, со што се создава додадена вредност за производителите и здравствените установи, а истовремено се зголемуваат достапноста и квалитетот на здравствената заштита за пациентите. На овој начин, „Салус“ се позиционираше како клучен играч во здравствената индустрија во регионот на Централна и Источна Европа. Денес „Салус“ работи во 18 земји од Централна и Источна Европа, а на домашниот пазар има најголема мрежа на специјализирани продавници, со повеќе од 35 продажни места. Покрај тоа, компанијата развива онлајн продажба и вработува повеќе од 600 експерти во различни деловни сегменти.                      

Извонреден перформанс на акциите Баравме помала компанија што би можела да биде од интерес за инвеститорите, но во исто време не е дел од индексот SBITOP. Така стигнавме до „Салус“. Скриен дијамант на Словенечката берза што некогаш беше во индексот. Она што го издвојува „Салус“ е извонредниот перформанс на неговите акции. Во последната година, и во период од пет години, „Салус“ постигна значително подобар принос во споредба со референтниот индекс SBITOP. Тоа е особено интересно со оглед на фактот дека SBITOP е меѓу најбрзорастечките индекси на берзата во светот во последните две години. Матеј Вујаниќ, аналитичар на пазари во „Блумберг Адрија“

 

На прв поглед, работењето на „Салус“ покажува пад на маржите од три проценти во 2021 година на два процента во 2024 година и нето-добивка што не бележи раст, што може негативно да се протолкува.

„Сепак, зад тие бројки стои стратегија на интензивна експанзија. Во последните години компанијата се фокусираше на аквизиции, влегување на нови пазари и проширување на своето портфолио, што јасно се одразува во континуираниот раст на приходите. Во периодот 2022–2024 година, „Салус“ агресивно се прошири преку серија аквизиции во поширокиот регион, зајакнувајќи ги портфолиото и присуството во терапијата на ретки болести и дијагностиката, додека во моментов е во преговори за нови преземања на словенечката компанија „Фармадент трговина“ (Farmadent trgovina, proizvodnja in storitve, doo)“, вели Матеј Вујаниќ, аналитичар на пазари во „Блумберг Адрија“.

Тој објаснува дека ваквите аквизиции, иако носат долгорочен раст, ја оптоваруваат профитабилноста на краток рок поради трошоците за интеграција, административните трошоци и почетните инвестиции.

„Може да се очекува маржите постепено да се вратат на претходните нивоа во иднина, откако новите бизниси ќе бидат целосно интегрирани. Во комбинација со значителен раст на приходите, ова отвора простор за одржлив раст на профитот. Пример е 2024 година, кога компанијата планираше нето-добивка од 9 милиони евра, а оствари 13 милиони, дури 40 проценти повеќе од почетната проекција, која се покажа како конзервативна. За 2025 година се очекува профитот да биде под нивото од 2024 година, но искуството покажува дека ‘Салус’ може значително да ги надмине сопствените цели“, вели Вујаниќ

Кога станува збор за вреднувањето, акциите на „Салус“ моментално се тргуваат со повисоки мултипли во споредба со групата на конкуренти. Сепак, треба да се земе предвид дека компанијата е во фаза на експанзија и дека се очекува раст на профитот што треба да произлезе од овие инвестиции.

„Во тој контекст, премијата што инвеститорите ја плаќаат за ‘Салус’ може да се смета за оправдана“, смета Вујаниќ.

Храна и пијалаци

Стратешката активност на прехранбените компании изгледа ветувачка во Северна Македонија, што не е новост ако некогаш сте пробале прехранбени производи од Македонија, кои се карактеризираат со богати вкусови, велат од нашиот аналитички тим откако ги избраа „Витаминка“ и „Прилепска пиварница“ како скриени дијаманти на Македонската берза.

„Избраните компании во овој сектор го потврдуваат тоа со своето работење, но кај нив ниската ликвидност остава ‘горчлив вкус’ кај акционерите, бидејќи нема следење на пазарните трендови, цената на овие компании остана речиси непроменета во последните три години, без оглед на растот на продажбата и подобрата профитабилност“, вели Милиќ.

Таа нагласува дека ова особено важи за „Витаминка“, компанија што се карактеризира со широк спектар на производи, од грицки до сосови и пијалаци, како и здрав принос од дивиденди.

 

Имено, ако се погледне приносот од дивиденда во 2024 година од регионалните водечки брендови што веќе ни се добропознати, „Подравка“ (ПОДР) и „Атлантик група“ (АТГР) и двете носат дивиденда. „Подравка“ имаше принос од дивиденда од 2,15 проценти, односно 2,4 проценти за „Атлантикгрупа“, а за „Витаминка“ зборуваме за 3,64 проценти.

„Соодносот цена/заработка на ‘Витаминка’ е само 9,4x, на ‘Прилепска пиварница’ е 10,4x, додека на ‘Атлантик група’ е 24,6x. Повторно, гледајќи го повратот на средствата и капиталот, навистина има голем простор за подобро управување и достигнување на регионалниот просек“, вели Милиќ.

Во 2024 година „Прилепска пиварница“, која е позната по брендови како „Златен даб“ и „Крале Марко“ и како овластена фабрика за полнење на производите на „Пепсико“, оствари поврат на средствата во износ од 4,43 проценти, повратот на средствата на „Подравка“ е 9,2 проценти, додека на „Атлантик група“ е 2,8 проценти.

Инвестицијата во недвижности е видлива од година на година, и покрај растот на профитот, приносот останува повеќе или помалку на исто ниво. Кога станува збор за поврат на капиталот, исто така има видливо поместување во последниот тригодишен период, во 2024 година е постигнат поврат од 4,84 проценти и има голем простор да се достигнат 12 проценти на „Подравка“.

„Секако, веднаш паѓа на ум повеликодушна исплата на дивиденди, со оглед на големината на задржаниот капитал што може да го овозможи ова. Постои историја на исплата на дивиденди што беше суспендирана во 2024 година и треба само да се рестартира, со оглед на големината на капиталот“, наведува Милиќ.

Од друга страна, кај „Витаминка“ нискиот поврат на средствата од 2,6 проценти остава значителен простор за закрепнување, доколку се рационализира инвестирањето во недвижности.

„Сепак, повратот на капиталот кај ‘Витаминка’ е подарежлив и изнесува 7,15 проценти, бидејќи тие сè уште имаат непрекината историја на исплата на дивиденди, која е сè уште во 2023 година, а во 2024 година остварија дивиденден принос од околу 3,7 проценти“, посочува Милиќ.

Она што е најзабележително е многу нискиот сооднос цена-книговодствена вредност, кој е „дебело“ под еден, за разлика од „Подравка“ и „Атлантик група“, кои имаат P/BV од 1,7x и 1,4x, соодветно.                      

Потценет пазар на капитал Со оглед на тоа што вкупната пазарна капитализација на Македонската берза (дури и со растот од оваа година) е 4,3 милијарди евра, индикаторот на Бафет укажува на потценување на пазарот на капитал. Да потсетиме, индикаторот на Бафет ги споредува големината на бруто-домашниот производ и вкупната капитализација на пазарот. Кога вкупната капитализација е помала од 0,7, пазарот се смета за потценет. Тука е на ниво под 0,3. Од многубројните котации на Македонската берза, разгледавме само 43 компании што имаа најмалку еден денар промет во последната година. Фокусот не е на компаниите со најниска капитализација, туку на оние што имаат потенцијал во споредба со слични компании во регионот. Во оваа анализа се одлучивме за два различни сектора и нивните претставници за кои веруваме дека имаат долгорочен потенцијал не само во Северна Македонија туку и во регионот. Без оглед на фактот дека не се најмали, нивната вкупна пазарна капитализација не достигнува ниту 300 милиони евра. - Силвана Милиќ, корпоративна финансиска аналитичарка во „Блумберг Адрија“

  

Нафта и други бизниси

Последната меѓу избраните компании од Македонската берза, но не и најмалку важна, е „Макпетрол“, најголемиот дистрибутер на нафта во Северна Македонија. Компанијата се карактеризира со диверзифициран бизнис, бидејќи покрај нафтата, тука се и технологијата, угостителството и биогоривото. Финансиските резултати се стабилни со конзистентна нето-добивка и исплати на дивиденда. Во споредба со словенечкиот „Петрол“, има интересни индикатори, иако соодносот цена/заработка е речиси ист, но ценовниот принос не е на ниво на индекс, не само во тригодишниот период туку и оваа година.

„Макпетрол“ e најголемиот дистрибутер на нафта во Северна Македонија/Извор: Depositphotos

Постои простор за зголемување на исплатите на дивиденда, особено кога се земаат предвид големината на капиталот во билансот на состојба и расположливите парични средства.

„Заклучуваме дека ова може дури и да биде највредниот дијамант меѓу другите, но инвеститорите ќе бидат оние што ќе го донесат конечниот суд со текот на времето“, вели Милиќ.

Во однос на приносите, „избраните“ не го надминале индексот на Македонската берза во последните три години, што аналитичарите го припишуваат на ниската ликвидност на целокупниот пазар.

„‘Макпетрол’ има ликвидност ‘така-така’, идеална за долгорочни инвеститори. ‘Прилепска пиварница’ и ‘Витаминка’ нудат атрактивни вреднувања и дивидендни приноси“, вели Милиќ.

Таа укажува дека треба да се има предвид дека овој пазар е многу мал и останува можност за малите инвеститори што сè уште наоѓаат интерес за тргување со „петцифрена вредност“.

„Погледот на финансиските индикатори нè потсетува на ситуацијата во Хрватска на почетокот на 2000-тите и големите можности за постигнување на потребната профитабилност за многу кратко време“, вели Милиќ.

Одбранбена индустрија

Во анализата на Сараевската берза, која има повеќе од 100 компании, нашиот аналитички тим се фокусираше на компании од одбранбената индустрија. Во поранешна Југославија, поголемиот дел од новата воена индустрија беше изграден во БиХ од стратешки причини - земјата се наоѓаше во центарот на државата, па во случај на инвазија беше во побезбедна заднина, што овозможуваше непречено производство за време на војна. Покрај тоа, конфигурацијата на теренот овозможи дел од производството да биде закопан во планините за поголема заштита.

Поголемиот дел од воената индустрија во БиХ помина низ тежок пат на приватизација и банкрот, но во последниве години се репозиционираше како важен двигател на економијата. „Унис групацијата“ обединува седум клучни воени компании во кои државата држи 51 процент од сопственоста, а сите тие се котирани на Сараевската берза: „Бинас“ од Бугојно, БНТ-ТМИХ од Нови Травник, „Игман“ од Коњиц, „Претис“ од Вогошќа, ТРЗ од Хаџиќи, „Унис Гинекс“ од Горажде и „Зрак“ од Сараево.

„Ова се поранешните гиганти на југословенската воена индустрија, кои продолжуваат со производство и денес, иако во помал обем“, вели Руди Лукачиќ, аналитичар на пазари во „Блумберг Адрија“.

Војната во Украина го означи враќањето на индустриското војување, во кое обемот на производство е клучен. Повеќето компании во Босна и Херцеговина произведуваат пешадиска муниција, мини и артилериска муниција - производи со помала додадена вредност, каде што економиите на обем одлучувачки ја одредуваат профитабилноста. Тешко е да се изгради фабрика од ваков тип од нула, бидејќи е потребна критична големина за да се направи инвестицијата профитабилна.                      

Силен раст Бидејќи Босна и Херцеговина веќе има развиени капацитети, а има силна побарувачка во Европа - или поради војната од Украина или поради зголемените воени буџети - домашната индустрија бележи силен раст во последните години. Извозот на воено-индустриски производи речиси се зголеми за трипати, од 200 милиони конвертибилни марки во 2020 година на речиси 600 милиони конвертибилни марки во 2024 година. Многу фабрики работат со полн капацитет, а најавени се и нови инвестиции. Ги анализиравме трите најголеми и најперспективни компании од групацијата „Унис“ како инвестиции со висок потенцијален поврат. - Руди Лукачиќ, аналитичар на пазари во „Блумберг Адрија“

 

„Игман“ од Коњиц е основана во 1950 година и произведува муниција за пешадија. Вработува повеќе од илјада работници, а поголемиот дел од производството се извезува. Во 2024 година оствари приход од 167 милиони конвертибилни марки, додека во 2023 година приходот изнесуваше 122 милиони конвертибилни марки. Односот цена-заработка (P/E) за 2024 година беше 228x. Компанијата забележа загуба во првата половина од оваа година, па затоа не е можно да се пресмета P/E за 2025 година. Пазарната капитализација во првата половина од 2025 година изнесуваше 113 милиони конвертибилни марки, а приносот од почетокот на годината беше негативен 16 проценти.

„Унис Гинекс“ од Горажде е основана во 1951 година и произведува детонатори за муниција. Компанијата вработува повеќе од осумстотини работници, а поголемиот дел од производството се извезува. Во 2024 година таа оствари приход од 100 милиони конвертибилни марки, додека во 2023 година приходите изнесуваа 76 милиони конвертибилни марки. Односот на цената и добивката за 2024 година беше 1,8x, додека во првата половина од 2025 година се зголеми на 10,1x. Пазарната капитализација изнесуваше 167 милиони конвертибилни марки, а приносот од почетокот на годината достигна 156 проценти. „Унис Гинекс“ е единствената од котираните компании што исплаќа дивиденда, а во септември 2024 година приносот од дивиденда беше 11 проценти. Со оглед на вреднувањето од 10,1x, оваа акција се смета за евтина.

„Претис“ од Вогошќа е основана во 1948 година и произведува артилериска муниција. Компанијата има околу петстотини вработени, а речиси целото производство се извезува. Во 2024 година таа оствари приход од 150 милиони конвертибилни марки, додека во 2023 година приходот беше 77 милиони конвертибилни марки. Односот P/E за 2024 година беше 1,1x, додека за првата половина од 2025 година не е можно да се пресмета бидејќи финансиските извештаи не се објавени. Акциите пораснаа шест пати оваа година, но во последните месеци „Претис“ се најде во центарот на конфликтот помеѓу мнозинскиот сопственик, Владата на ФБиХ, и американската компанија „Регулус“ (Regulus), која поседува 41,5 проценти од акциите. „Регулус“ тврди тврди дека „Претис“ ги примила авансите за муниција, но не ги исполнила нарачките во целост, додека Владата ги оспорува обвинувањата и најавува мерки за подобрување на корпоративното управување и транспарентноста. Пазарната капитализација беше 270 милиони конвертибилни марки, а приносот од почетокот на годината достигна речиси 500 проценти.

Од почетокот на војната во Украина, акциите на европските производители на оружје силно пораснаа, а нивните мултипли одразуваат високи вреднувања, додека босанските компании се значително поевтини во споредба.

„Разликата произлегува од фактот што европските групации, како што се ‘Реинметал’ (Rheinmetall) или ‘БАЕ системс’ (BAE Systems), произведуваат софистицирана воена технологија со висока додадена вредност и се котирани на длабоки, ликвидни пазари. ‘Реинметал’ тргува со коефициент P/E од 83x, ‘Колт ЦЗ’ (Colt CZ) со 29,7x, ‘БАЕ системс’ со 26,7x и ‘Леонардо’ (Leonardo) со 25,5x. Спротивно на тоа, ‘Унис Гинекс’ со 10,1x и ‘Претис’ со само 1,1x. Дури и индексот SASE10 на Сараево, со коефициент P/E од 18,2x, е поскап од забележаните акции на босанската воена индустрија“, наведува Лукачиќ.

Тој додава дека босанската воена индустрија се репозиционира како важен извозен сектор со јасен раст на побарувачката, но инвестициската привлечност на овие акции не е еднозначна.

„На хартија, тие изгледаат евтино во споредба со европските конкуренти, но ниската ликвидност, силното влијание на државата и недостигот од транспарентност остануваат сериозни ограничувања. За пазарот и инвеститорите, клучниот катализатор би бил влезот на странски стратешки партнери што би донеле капитал, управувачка дисциплина и поголема транспарентност“, вели Лукачиќ.

На крајот, анализата на тимот на „Блумберг Адрија“ е доказ за тоа дека и на релативно малите пазари на капитал, какви што се набљудуваните во регионот Адрија, се крие шаренолик избор на можности за инвестирање во компании од повеќе сектори, како што се прехранбената индустрија, недвижностите, туризмот, фармацијата, градежништвото, земјоделството, банкарството, одбраната и други, што секако дава поголем простор за диверзификација на ризикот и зголемување на шансите за заработка.