Капиталните инвестиции со добра реализација во првиот квартал, ќе има ли пари за до крајот на годината?

Високо ниво на реализација на капиталните инвестиции за првите четири месеци пред неколку дена објави министерот за транспорт и врски Александар Николоски во еден домашен поткаст.

„Во Министерството сме на некаде 74 отсто реализација на капитални инвестиции. Ние за четири месеци сме на 74 отсто реализација, што значи ни остануваат уште 26 отсто за преостанатите осум месеци. Ќе имаме ребаланс на буџетот, ќе замолам доколку може да имаме дополнителни средства за да реализираме нови проекти надвор од овие предвидените, затоа што три четвртини од буџетот за капитални инвестиции веќе потрошивме. На ниво на Влада исто така бројката поминува 36 отсто“, рече Николоски.

Претходно, во март, од Министерството за финансии објавија дека во првите два месеца од предвидените 40,1 милијарди денари (околу 650 милиони евра) за 2026 година за капитални проекти, реализирани се 8,1 милијарди денари или 20,12 отсто.

„Ова претставува раст од дури 179,7 отсто во споредба со истиот период од 2025 година, односно во апсолутен износ повеќе реализација за 5,2 милијарди денари. Се реализираат инфраструктурни и енергетски проекти, капитални проекти од областа на сообраќајот, комунална и локална инфраструктура за подобрување на условите за живот на граѓаните. Исто така, со буџетот е планиран износ од 2,1 милијарди денари за реализација на капитални проекти во општините“, рече министерката Гордана Димитриеска-Кочоска.

 

За првпат со буџетот се предвидоа помалку, но пореални капитални инвестиции

 

На оваа динамика на реализирање на капиталните инвестиции не сме баш навикнати изминативе години, па и децении. На хартија со години македонските влади ветуваат развој на државата со капиталните инвестиции, но во практика ретко кога годината ја завршуваат со максимум реализација од она што е планирано со буџетот.

За минатата, 2025 година, на пример, заклучно со ноември реализацијата на капиталните инвестиции не стигна ни до половина (49,64 отсто). Токму затоа експертската јавност ја поддржа одлуката на Владата да предвиди помалку пари за капитални инвестиции.

„За првпат, предлог-буџетот за 2026 година прави намалување на годишната проекција за капиталните расходи за 15,1 отсто во однос на проекцијата од минатата година, со што се напушта флоскулата ‘рекордни капитални расходи’, а кои никогаш не се реализираат во тој предвиден обем. Нема никаква општествена корист јавниот дискурс да се оптоварува со наводно рекорден износ на капитални расходи што потоа се кратат и не се реализираат во целост ниту сметано според скратениот износ. Сепак, и вака пореално проектираните капитални расходи се за околу 19,2 отсто повисоки од веројатното извршување во 2025 година“, напишаа експертите од институтот „Фајненс тинк“ во коментарот за буџетот за 2026 година.

Од Фискалниот совет беа на иста линија - пониската проекција е многу пореална за основен буџет отколку високи проекции на капитални расходи што потоа резултираат со ниска реализација и нивна пренамена во тековни расходи подоцна во годината.

„Ниската реализација на капиталните расходи се поврзува и со нискиот капацитет на јавната администрација за реализација на капитални инвестиции. Во тој контекст, при правење на буџетот особено треба да се внимава во која фаза на проект се капиталните инвестиции што се ставаат во буџетот, односно дали имаат не само идеен туку и изведбен проект, потребни одобрувања и слично, за да може да се очекува дека во тековната година одреден проект ќе има и реализација. Во буџетот да се планираат само оние капитални инвестиции што се во среднорочниот план и кои имаат значителни изгледи за реализација во тековната година“, се наведува во мислењето на Фискалниот совет за буџетот за следната година.

Според буџетот за 2026 година капиталните проекти на кои се работи се: патната инфраструктура по должината на коридорот 8, и тоа делницата Тетово - Гостивар (проширување на автопатот), изградба на делницата Гостивар - Букојчани, но и на делницата Прилеп - Битола како дел од коридорот 10д.

Исто така, предвидена е изградбата на автопатската делница Скопје - Блаце (граница со Косово), која се финансира со заем од ЕБОР и грант од инвестициската рамка за Западен Балкан - ВБИФ, а подобрувањето на патната инфраструктура на општините во Македонија се реализира преку Проектот за поврзување на локалните патишта, финансиран со заеми од Светската банка. 

Околу 650 милиони евра за капитални проекти се предвидуваат не само во 2026 година, туку, од она што го слушнавме деновиве од Комитетот за јавни инвестиции, во следните пет години се планирани 3,3 милијарди евра, што значи во просек над 600 милиони евра годишно. Комитетот, инаку, е ново тело формирано лани, кое на крајот од април ја одржа својата прва седница и кое врз основа на нова методологија ќе ги одобрува капиталните проекти што ќе бидат на конечната листа и ќе ја следи нивната реализација. 

  Ново тело за планирање и надзор на јавните инвестиции

 

„Ќе треба да се организираме и мобилизираме да можеме да ги реализираме овие проекти. Како Влада, ќе сториме сè за да обезбедиме финансирање, а делот на реализација што треба да го зголеми БДП не зависи само од Владата туку и од проектниот менаџмент на изведувачите“, рече премиерот Христијан Мицкоски на седницата на Комитетот за јавни инвестиции. 

Блумберг Адрија

 

Како што појасни министерката за финансии Димитриеска-Кочоска, ќе има нов начин на одлучување за капиталните проекти со вредност од над пет милиони евра, со што, посочи таа, потранспарентно и поорганизирано ќе се носат одлуки за проектите и поедноставно ќе се планираат буџетите.

„Ќе зборуваме за предлог-идеи што ќе се најдат на конечната листа. Не станува збор за проекти за кои веќе се обезбедени средства, туку за проекти за кои Комитетот, кој го сочинуваат сите министерства во Владата, ќе носи одлуки дали се важни, приоритетни и треба да се реализираат во периодот што следува. Секако, во согласност со можностите во буџетот, така ќе оди и носењето на одлуките за почнување и реализација“, рече Димитриеска-Кочоска.

И покрај овие добри бројки за почетокот на годината и оптимистичките најави на Владата, дел од експертската јавност и опозицијата укажуваат дека реализацијата сè уште е под очекувањата. Според извештаи од крајот на 2025 и почетокот на 2026 година, голем дел капитални проекти се реализираат преку дотации за општините и преку меѓународни заеми (ЕБРД, Светска банка, ЕУ), но административни капацитети, тендерски процедури и финансиски проблеми често доведуваат до доцнења. Најкарактеристичен е примерот со веќе „историскиот“ автопат Кичево - Охрид, кој стартуваше со реализација во мај 2014 година, а требаше да биде завршен во 2018 година. Со последниот, осми анекс на договорот, ревидираниот краен рок е 31 мај 2027 година, а со дополнителните 186 милиони евра изградбата достигнува вкупно 784 милиони евра - или  еден километар чини 13,7 милиони евра. 

  Кои се клучните капитални проекти?

 

Инаку, во штотуку објавената нова фискална стратегија на Владата за периодот 2027-2021 година, меѓу другото, се истакнати клучните капитални проекти.

Во делот на патната инфраструктура продолжува изградбата на автопатската делница Кичево - Букојчани, како и на делницата Кичево - Охрид со кредитни средства. Исто така, со претходно обезбедените кредитни средства ќе се финансира изградбата на автопатската делница Скопје - Блаце (граница со Косово).  

Во делот на железничката инфраструктура, планирано е финансирање на двете фази од изградбата и обновата на источниот дел од железничката пруга на коридорот 8, делници Бељаковце - Крива Паланка - граница со Бугарија, при што за втората делница се обезбедени 68,5 милиони евра грант, а за третата делница се обезбедени 149,2 милиони евра од ВБИФ (Инвестициска рамка за Западен Балкан).

Наедно, планирана е изградба на железнички граничен премин со придружни содржини Табановце, помеѓу Македонија и Србија, финансирана со заем и грант од ВБИФ (Инвестициска рамка за Западен Балкан), како и модернизација на железничката инфраструктура. Дополнително, преку проектот „Обновување на товарниот возен парк“ на „Железници транспорт“ АД, Скопје, ќе се набават најмногу до пет електрични локомотиви, како и систем за планирање ресурси што ќе овозможи подобрување на оперативната ефикасност на претпријатието.

Во областа на гасификацијата, предвидена е изградба на магистрални гасоводни делници Скопје - Тетово, Гостивар - Кичево и Свети Николе - Велес, како и изградба на интерконективен гасовод помеѓу Македонија и Грција. Позначајни проекти од областа на општинската и комуналната инфраструктура се проектот за подобрување на водната инфраструктура на општините во Македонија и проектот за енергетска ефикасност во јавниот сектор, кој е во завршна фаза на спроведување. Во делот на општинската инфраструктура ќе се спроведат сите неопходни активности за имплементација на проектот за воведување брз автобуски превоз во градот Скопје, кој се финансира со заем од Европската банка за обнова и развој.

МИА

 

Во областа на животната средина, покрај големиот капитален проект за изградба на пречистителна станица за отпадни води во Скопје, од големо значење е и регионалниот проект за цврст отпад, кој предвидува воспоставување системи за управување, односно станици за цврст отпад во Југозападниот Регион, Вардарскиот Регион, Пелагонискиот Регион, Југоисточниот Регион и во Полошкиот Регион.

Во делот на енергетската инфраструктура е предвидено да се финансираат проектите што ги имплементира АД ЕСМ, и тоа: ветерен парк Богданци - фаза 2, Топлификација на Битола, проект на ЕСМ за транзиција кон соларни фотоволтаици (фотонапонски електроцентрали 10MW Осломеј 2 и 20 MW Битола), Ревитализација на шест големи ХЕЦ - трета фаза, како и фотонапонска електроцентрала 134 MW Битола 3.

 

Јавниот долг расте, а војната со Иран само долева масло на огнот

 

Се наметнува прашањето дали Македонија ќе има доволно пари да ги реализира сите овие амбициозно најавени јавни проекти и инвестиции. Војната на Блискиот Исток и последиците што ги остава по светската економија не ја одминуваат ни Македонија. Веќе се оптоварува буџетот поради намалените акцизи и ДДВ на горивата како мерка против високите цени на нафтата. Веројатно ќе бидат потребни и други мерки за заштита на стандардот на населението и помош на реалниот сектор, што секако ќе имаат буџетски импликации, додека земјата бележи значителен и континуиран раст на јавниот долг последниве години.

Имено, во 2010 година јавниот долг изнесувал само 1,9 милијарда евра, што значи дека во период од петнаесет години се зголемил за над осум милијарди евра. Јавниот долг на Македонија на крајот на 2025 година првпат ја надмина историската граница од 10 милијарди евра и повторно се доближи до критичната граница од 60 проценти од БДП (59,6 проценти).

За да може да биде ликвидна државната каса односно за редовно да се исплаќаат старите долгови и тековните буџетски трошоци, Владата денес е принудена да позајмува пари на меѓународниот и на домашниот пазар на капитал. Освен задолжување преку хартии од вредност и кредити од странство, Владата редовно секој месец се задолжува и на домашниот пазар преку издавање државни записи и обврзници.

Македонија годинава треба да врати вкупен долг и камати во износ од 74,8 милијарди денари (околу 1,2 милијарда евра). Од вкупната сума, за враќање на надворешниот долг треба да издвоиме 54,9 милијарди денари (892 милиони евра), а за враќање на домашниот долг 19,9 милијарди денари (323 милиони евра).