Иранските удари ќе бидат непријатни за цените на нафтата, но не се шок

На нафтата и Блискиот Исток може да се гледа од два агли. Ако се зголеми секој детал од нападите врз Иран и неговиот одговор, се добива слика на хаос. Кога пазарите повторно ќе се отворат во недела навечер, цените на нафтата најверојатно ќе скокнат за 10 до 15 отсто како последица на настаните. Но ако се погледне пошироко, во контекст на глобалната економија, енергетската слика не изгледа толку застрашувачка, дури и ако Брент се искачи над 80 долари за барел.

Прво, важно е едно појаснување. Ситуацијата е променлива и за нафтениот пазар сè ќе зависи од тоа како Техеран ќе одговори на американско-израелските удари во наредните часови. Сепак, по првиот ден од непријателствата може да се извлечат неколку привремени заклучоци, врз основа на тоа што засега не се гледа веројатност за целосен нафтен шок каков што имало во минатото, како и поради солидната понуда на сурова нафта на пазарот.

Најголемиот страв на пазарите е можноста двете страни да таргетираат енергетска инфраструктура или да се наметне затворање на рутите за танкерите. Засега, ниту едно од тоа не се случило. Сè уште.

Ако војната и нејзиното можно геополитичко влијание се стават во историски контекст, разбирливо е чувството на вознемиреност. САД и Израел извршија координирани воздушни удари врз Иран, при што беа убиени врховниот лидер ајатолахот Али Хамнеи и десетици други високи функционери. Иран возврати со досега невиден бран ракети и дронови, погодувајќи цели во Израел, Јордан, Кувајт, Оман, Обединетите Арапски Емирати, Саудиска Арабија и Бахреин. Исламската Република се бори за сопствен опстанок. Притиснат во агол, Техеран сè уште може да ја искористи нафтата како последна линија на одбрана. Ризикот е значителен.

Нов нафтен шок на Блискиот Исток?

Се очекува „брент“ да скокне за 10 до 15 отсто кога пазарите на нафта повторно ќе се отворат, значително движење, но недоволно за да ја пробие клучната граница од 100 долари за барел.

Bloomberg

Во поинаква економска средина, ова немаше да биде само „мајката на сите нафтени шокови“, туку целото семејство. Сценарио како од Холивуд, кое пред само неколку години ќе донесеше прогнози за нафта што го надминува рекордот од 2008 година на пат кон 200 долари за барел. Таков скок ќе ја фрлеше глобалната економија на колена, со неконтролирана инфлација што би ги принудила централните банки агресивно да ги зголемуваат каматните стапки и потенцијално да ги турне финансиските пазари во колапс.

Несомнено, цената на нафтата ќе порасне. Но и најоптимистичките трговци зборуваат за можност да се достигнат околу 100 долари за барел, значително под 139 долари од 2022 година по руската инвазија врз Украина и под историскиот максимум од 147,50 долари во 2008 година. Гледано од поширок агол, Блискиот Исток засега не изгледа како да ќе предизвика класичен нафтен шок. Можно е да има нестабилност, можеби потрес, можеби и непријатни изненадувања, но економијата не е на пат кон рецесија како во 1973-74 по првата нафтена криза, ниту како во 1990-91 по инвазијата на Садам Хусеин врз Кувајт. Клучната разлика е онаа што, најверојатно, им дала самодоверба на Трамп и неговите воени стратези: револуцијата со нафтени шкрилци во САД, која му дава на Вашингтон многу посилна позиција во контролата на цените.

И покрај стравувањата дека Иран би можел да ја запали енергетската индустрија на Блискиот Исток, таргетирајќи нафтени полиња, рафинерии и извозни терминали, Техеран засега не ја претвори нафтата во оружје. Ниту, пак, Израел и САД ја нападнаа иранската нафтена инфраструктура. Иранскиот одговор беше гласен, но засега изгледа во голема мера неефикасен. САД сè уште не пријавиле ниту една воена жртва, а штетите на други места во Заливот се релативно мали.

За енергетските пазари, најголемата грижа е Ормускиот теснец, тесниот морски премин јужно од Иран, низ кој поминува околу 20 отсто од светската трговија со нафта. Поморскиот сообраќај нагло се намали, иако неколку танкери минале во текот на ноќта без инциденти. И покрај бурните тврдења на социјалните мрежи, Иран не го затворил теснецот.

Сегашните прекини во пловидбата главно се резултат на одлуки на самите компании од бродската и нафтената индустрија. Дел од осигурителите ја повлекле покриеноста, а во првите часови од конфликтот американската морнарица побарала дополнителна претпазливост. Постои и одреден „тампон“, бидејќи извозниците како Саудиска Арабија, па дури и Иран, го зголемиле товарењето во деновите пред нападите. Извозот на нафта од Персискиот Залив во февруари бил речиси 10 отсто повисок отколку претходниот месец, а најголемиот дел од тие количини веќе го напуштиле регионот. Сепак, доколку Вашингтон брзо не ги увери бродските компании дека преминот е безбеден, оваа самонаметната пауза може да прерасне во вистинско нарушување на снабдувањето.

Во видео објавено на социјалните мрежи, американскиот претседател Доналд Трамп вети дека ќе ја „уништи“ иранската морнарица, што укажува на приоритетите на Белата куќа во поморскиот дел од кризата. Времето истекува, а Ормус ќе биде пресуден за исходот. Директорот на Меѓународната агенција за енергија, Фатих Бирол, оцени дека „пазарите досега беа добро снабдени“. Клучни се зборовите „досега“. Доколку цените на нафтата почнат неконтролирано да растат, Трамп би можел да си отвори излезна стратегија. По ликвидацијата на Хамнеи, може да прогласи „мисијата е исполнета“ и да продолжи понатаму.

За среќа, физичкиот пазар на нафта ја дочека кризата без силни ценовни притисоци. Со месеци понудата ја надминува побарувачката, што овозможи резервите постепено да се обновуваат, иако претходно беа значително намалени. Воедно, индустријата влегува во период од неколку месеци послаба побарувачка додека северната хемисфера излегува од зимата.

Во изминатите две години Кина, најголемиот купувач на блискоисточна сурова нафта, интензивно ги зголемуваше своите стратешки резерви, што би можело да го ублажи поширокото нарушување на пазарот. Иранската нафта речиси целосно се продава на кинеските рафинерии. Доколку биде потребно, и западните земји можат да посегнат по сопствените резерви.

Додека физичкиот пазар беше релативно слаб, финансискиот пазар на нафта беше изразито „биковски“, со инвеститори кои купуваа очекувајќи раст на цените. Пред една година, 12-дневната војна меѓу Израел и САД од една страна и Иран од друга ги затекна неподготвени многу трговци и предизвика бран купувања што ги подигна цените на суровата нафта. Овојпат бројот на позиции што се обложуваат на раст е меѓу највисоките во последната деценија. Тоа значи дека трговците се подобро подготвени да ја „сварат“ кризата.

Картелот ОПЕК+ може да помогне во ублажување на дел од ударот, повеќе со пораки отколку со реални количини. Во неделата групата најави зголемување на производството во април и навести дека би можело да следат и нови зголемувања. Сепак, ако Ормускиот теснец не биде целосно отворен, дополнителните барели би можеле да останат „заробени“. Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати располагаат со цевководи што делумно го заобиколуваат теснецот и, доколку конфликтот се интензивира, ќе го истакнат тој алтернативен правец.

Еден од најголемите „бикови“ на нафтениот пазар се наоѓа во Кремљ. Владимир Путин има корист од војната преку повисоки цени и зголемена побарувачка за руската нафта под санкции. Рускиот пратеник Кирил Дмитриев на социјалните мрежи објави: „100+ долари за барел наскоро.“ Можеби е премногу оптимистичен, но насоката не му е погрешна. Поважно е што Русија би можела полесно да пласира на црниот пазар милиони барели што ги држи во складишта. Доколку Белата куќа замижи, Индија би можела да ги купи. Тоа не е идеално за оние што се обидуваат да го ограничат влијанието на Москва, но би помогнало да се ублажи евентуален глобален недостиг на нафта поврзан со Ормускиот теснец.