Случајот Баскијат: Од уличен уметник до инвестициско богатство од 50 милиони долари

Во септември минатата година, „Гастон и Шихан“ (Gaston & Sheehan), мала аукциска куќа во Пфлугервил, Тексас, ја продаде сликата „Црвениот човек еден“ (Red Man One) на Жан-Мишел Баскијат од 1982 година за 22.002.790 долари, по 456 круга наддавање меѓу 13 различни понудувачи, сите со понуди во повеќемилионски износи. Цената претставува зголемување од 519 отсто во однос на мај 2009 година, кога делото беше продадено на аукција на „Сотбис“ (Sotheby’s) за 3.554.500 долари, и 139 отсто во однос на март 2013 година, кога галеријата „Хели Намад“ (Helly Nahmad) во Менхетен му ја продаде на Џо Лоу, кој ја купил како подарок за неговиот пријател, Леонардо Ди Каприо.

 

Уметничкиот дилер Џефри Дајч, лево, пред неименувано дело на Жан-Мишел Баскијат од 1981 година, во галеријата „Сотбис“, 2007 година. | Stephen Hilger/Bloomberg News

 

Пазарот на уметност е релативно мал и лесно подложен на манипулации, а Вудхам покажува како постхумната кариера на Баскијат била внимателно водена – не само од неговиот татко, кој бил извршител на неговото наследство, туку и од мала група добро поврзани инвеститори и колекционери, меѓу кои најистакнати се Хозе Муграби, Питер Брант и починатиот Енрико Навара. Тие, заедно со уште неколку други, вклучувајќи го и поранешниот дилер на Баскијат, Бруно Бишофбергер, наддавале секогаш кога цените биле ниски. Тие биле подготвени и способни масовно да ги купуваат неговите дела.

Клучно било тоа што постоеле многу дела погодни за шпекулација.

Навара со години работел на составување раскошна двотомна книга за Баскијат, тешка околу 5,5 килограми, во која на крајот биле наведени повеќе од 850 дела. Потоа ја подарил бесплатно на повеќе од 25.000 внимателно избрани ВИП-лица во годините по првото издание во 1996 година. (Денес, на секундарниот пазар, таа книга се продава за повеќе од 2.000 долари.)

Книгата им дала сигурност на колекционерите и инвеститорите дека во оптек има доволно дела на Баскијат за да се создаде ликвиден пазар, на кој вредноста на поединечните дела може да се проценува преку споредба со слични работи.

Еден од парадоксите на пазарот на уметност е тоа што највредните уметници – како Пабло Пикасо или Енди Ворхол – често создавале огромнен број дела. Големиот број создадени дела не ја намалува нивната вредност, туку напротив ја зголемува. Тоа изобилство значи потенцијален профит за секој што е подготвен и способен да купува дела од тие уметници. И навистина, најбрзиот раст на вредноста на Баскијат се случил кога пазарот почнал сериозно да ја зема предвид фактичката состојба дека уметникот бил исклучително продуктивен за време на својата трагично кратка кариера.

Оригинални дела на Енди Ворхол изложени во куќа што се продава во Беверли Хилс, проценета на 17,8 милиони долари, во 2019 година. Популарна на Инстаграм под името „Ворхол 90210“, куќата беше понудена со класичниот портрет „Кемпбел“ супа (Campbell’s Soup), уште седум дела на уметникот, како и неговиот автомобил „Ролс-Ројс Силвер Шедоу“ (Rolls-Royce Silver Shadow) од 1974 година. | Martina Albertazzi/Bloomberg

Баскијат бил прилично ликвидна уметничка класа уште за време на својот живот – уште од самиот почеток бил признаван како уметник чии дела имаат реална вредност и можат да се продаваат на секундарниот пазар, дури и по цени од четирицифрени износи. Но таа наклонетост на пазарот била доведена во прашање кога смртта на уметникот предизвикала своевидна шпекулативна „балон-фаза“ околу вредноста на неговите дела.

Една од пофасцинантните теми во книгата на Даг Вудхам е напнатоста меѓу комерцијалното и колекционерското. Баскијат воопшто не бил авангарден – природно се вклопил во широко прифатениот неоекспресионистички правец и никогаш не бил изложен на потсмев од типот „ова се детски чкртаници“, како што го доживеале постарите сликари од тој правец, како на пример Сај Твомбли. Кај Баскијат, проблемот бил спротивен – уметникот ги прилагодувал своите дела на пазарот, наместо да создава нешто трајно и возвишено. Вудхам цитира еден од првите колекционери кој зборувал за „комерцијална дамка“ и рекол дека сликите „изгледаат како да се тука повеќе поради парите отколку поради уметноста“. Критичари како Роберт Хјуз уште во 1988 година забележале дека Баскијат во последните години од животот создавал дела со низок квалитет, кои можел да ги продаде за да ја финансира зависноста од дрога.

Кога „балонот“ на пазарот на Баскијат од почетокот на 1990-тите неминовно пукнал, а цените паднале за повеќе од 60 отсто, тоа би било доволно да ја уништи пазарната вредност на повеќето уметници. Баскијат, меѓутоа, преживеал благодарение на Муграби, Брант и Навара, кои купувале стотици дела и вложиле милиони долари за да го поддржат тој кревок момент. Според Вудхам, самиот Муграби поседува или поседувал повеќе од 400 различни дела на Баскијат. Како централна банка принудена да троши девизни резерви за да ја одбрани валутата, колекционерите успеале да го запрат падот, а потоа полека, но сигурно, да го променат трендот. На крајот, делата на уметникот почнале да ги купуваат и влијателни личности како членовите на бендот „Ју 2“ и Џони Деп, а тие биле изложувани и на големи ретроспективни изложби во водечките светски музеи.

Автопортрет на Енди Ворхол, од 1986 година. | Depositphotos

Можно е најважниот фактор за постхумниот успех на Баскијат едноставно да било нивото на цените по кои неговите дела се продавале на аукциите. Кон крајот на 1990-тите, сликите на Баскијат почнале да достигнуваат седмоцифрени износи – извонреден успех за црн уметник без формално уметничко образование, кој тогаш, доколку бил жив, би имал околу 30 години. Растот на цените создаде еуфорија кај колекционерите, кои преку пазарот ја потврдуваа генијалноста на уметникот, кого можеби претходно го ценеле визуелно, но не го сметале за автор на безвременски ремек-дела.

Аукциите биле полето каде што Баскијат имал значителна среќа. Во ноември 1998 година, голем автопортрет од 1982 година беше продаден на аукција на „Кристиc“. Насловот во „Њујорк тајмс“ следното утро објави цена од 3,3 милиони долари. Во реалноста, понудувачот со најниска понуда бил лице без финансиско покритие, а „Кристиc“ за делото наплатил околу 2,4 милиони долари – сума што победничкиот понудувач, Филип Ниархос, би ја платил доколку не се натпреварувал со измамник. Но насловот беше клучен: пазарот ниту знаел, ниту се интересирал за конечната цена, туку вниманието било насочено кон тоа колку Ниархос бил подготвен да плати.

Слична ситуација се повтори и во мај 2013 година, кога монументалното дело „Дастхедс“ (Dustheads) беше продадено за 48,8 милиони долари, речиси двојно повеќе од претходниот рекорд од 26,4 милиони долари, што предизвика уште поголема колекционерска трка. Во тој случај, проблематичен беше победникот на аукцијата, Џо Лоу, кој користел украдени средства од малезискиот државен фонд „1МДБ“ (1MDB) и подоцна бил принуден приватно да ја продаде сликата со загуба, непосредно пред друго дело на Баскијат да биде продадено на аукција на „Кристиc“ за 57,3 милиони долари. Вудхам јасно покажува дека победникот на таа аукција, Јусаку Маезава, веројатно не би понудил толкав износ доколку однапред ги знаел деталите за реалната препродажна вредност на делото.

Поглед од птичја перспектива на Грамерси и Ист Вилиџ, дел од Њујорк каде се наоѓала легендарната дискотека „57“, во која Баскијат бил чест гост. | Depositphotos

Но тоа и не е важно: секој аукциски рекорд бил соборуван со следниот, сè до мај 2017 година, кога Баскијат стана најскапиот американски уметник продаден на аукција. Тој епитет го загуби во 2022 година во корист на својот пријател и соработник Енди Ворхол, но не е незамисливо повторно да го врати, бидејќи најдобрите дела на Баскијат и натаму се наоѓаат во приватни колекции, а не во музеи.

Успехот на Баскијат на пазарот на уметност и понатаму го надминува висококултурниот кураторски интерес или признанието од критиката. Тој е популарен кај публиката и кај доволно голема класа милијардери, но е слабо застапен во водечките музеи како „МоМА“ (Museum of Modern Art), „Тејт“ (Tate) или „Гугенхајм“ (Guggenheim), кои, по правило, не поседуваат ниту едно негово значајно дело.

Само два музеи во светот имаат повеќе значајни дела на Баскијат: „Музејот Брод“ (The Broad Museum) во Лос Анџелес и „Колекцијата Никола Ерни“ (Nicola Erni Collection) во Цуг, Швајцарија, која е достапна по претходен договор. Двете институции ги основале колекционери кои ги купиле делата пред многу години. Денес, големите музеи со задоволство би прифатиле донации, но колекционерите на Баскијат ги задржуваат делата, уверени дека нивната вредност ќе продолжи да расте.

Како што вели Вудхам, Баскијат е совршен пример за она што економистите го нарекуваат „растечка крива на побарувачка“ – колку станува поскап, толку е поголема побарувачката за неговите дела, кои веднаш биле препознаени како исклучително скапи. Тоа е токму она што го посакуваат многу денешни колекционери и што ги наведува да трошат огромни суми пари за уметник кој сè уште нема добиено целосно признание од критиката и од чуварите на канонот на современата уметност.

Но, можеби критичарите и кураторите никогаш и не биле пресудни. На крајот, тие не го лансираа Баскијат кој за време на својот живот никогаш не продал слика за повеќе од 30.000 долари директно во клубот на уметници чии дела вредат стотици милиони. Тоа го направија луѓето со пари.