Постојат четири вида земји: развиени, неразвиени, Јапонија и Аргентина

Насловната реченица, припишана на нобеловецот Симон Кузнец и цитирана во познатата книга „Зошто народите пропаѓаат“, повеќе од половина век кружи како совршена дефиниција на економските аномалии. Духовита, но длабоко точна, таа ја доловува суштината на два најголеми парадокса на современата економија – Аргентина, земја што од врвот на светот потона во хронични кризи, и Јапонија, нација што од урнатини создаде индустриско чудо, а потоа заглави во децении на дефлација и стагнација.

Двете земји, секоја на свој начин, претставуваат лабораторија на макроекономијата – примери што докажуваат дека растот не зависи само од капиталот, трудот и технологијата туку и од институциите, довербата и политичката доследност. Остроумната забелешка на Кузнец денес звучи поактуелно од кога било, бидејќи Јапонија и Аргентина повторно стојат на раскрсници што би можеле да го обликуваат глобалниот поредок на економските идеи.

Аргентина: Кога богатството станува замка

Кон крајот на 19 век Аргентина беше синоним за просперитет. Благодарение на богатството на пампасите, извозот на месо и жито и приливот на капитал и имиграција, земјата во 1913 година беше меѓу десетте најбогати во светот според БДП по жител. Буенос Аирес изгледаше како парискиот југ, но потоа следуваше пресврт: во 1930-тите започна циклус на политичка нестабилност, државен интервенционизам и популизам што ќе трае со децении.

Моделот познат како ИСИ (индустријализација преку замена на увозот) требаше да ја направи Аргентина самодоволна. Наместо тоа, создаде затворена и неефикасна индустрија зависна од државни субвенции и политичка заштита. Наместо да изгради институции што ќе поттикнуваат иновации и продуктивност, Аргентина создаде економски систем што ги наградува врските и блискоста со власта наместо трудот и креативноста. Резултатот е добропознат – циклус на инфлација, девалвации и долгови, кој се повторува на секои десетина години.

Денес, под водство на претседателот Хавиер Милеи, Аргентина се обидува со нов експеримент – шок-терапија на либерализацијата. Законскиот пакет „Леј базес“ (Ley Bases) и договорот со Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) донесоа прва стабилизација по години хиперинфлација.

Инфлацијата падна под 2 отсто месечно, а фискалниот дефицит беше претворен во суфицит. Но, сè зависи од политичката издржливост – дали општество што со децении живее со инфлација, субвенции и контроли на цените ќе може да издржи долгорочен институционален пресврт?

Јапонија: Кога стабилноста станува пречка

За разлика од Аргентина, Јапонија го започна 20 век како „доцна модернизаторка“, а го заврши како индустриски гигант. По реставрацијата Меии (1868), земјата за неколку децении го помина патот за кој на Западот му беа потребни векови – го укина феудализмот, воведе задолжително образование, изврши индустријализација и технолошки трансфер.

По Втората светска војна, државата и приватниот сектор – обединети преку Министерството за индустрија и трговија-МИТИ (MITI) – го започнаа познатото „економско чудо“, со фокус на извозот, продуктивноста и долгорочното планирање.

Резултатот беше спектакуларен: меѓу 1950 и 1990 година Јапонија стана втора најголема економија во светот, симбол на технолошка прецизност и дисциплина.

Но потоа – крај. Балонoт на недвижности од 1990-тите пукна, следуваа три децении дефлација, ниски плати и демографско стареење.
Јапонија стана премногу стабилна, со преголема заштеда, премал ризик и претерано бирократизирани институции што го штитат статус квото. Дури во март 2024 година, по 17 години, Банката на Јапонија (Bank of Japan) ги укина негативните каматни стапки и се откажа од „контролата на кривата на приносот“ (Yield Curve Control – YCC).

Истовремено, бран колективни преговори донесоа најголемо зголемување на платите во последните три децении, а токиската берза ги принуди компаниите со ниска стапка на поврат на капитал да ја „разбудат“ ефикасноста. Јапонија се враќа кон раст, но сè уште не знае дали може да ја победи сопствената демографија.

Лекции за економијата, политиката и довербата

Аргентина покажува дека богатството на земјиштето и ресурсите не гарантира развој доколку институциите станат плен на политиката. Јапонија го потврдува спротивниот екстрем – дека дури и најуредените институции може да ја задушат динамиката ако предолго го штитат старото и ги одложуваат реформите.

Аргентина има еден од најхаризматични државници. Фото: „Блумберг“

Во Аргентина, фискалната дисциплина и контролата на потрошувачката се единствениот лек против инфлацијата, но без доверба во институциите, стабилноста е само привремена. Во Јапонија, зголемувањето на каматните стапки и растот на платите се охрабрувачки, но без поголема продуктивност и имиграција, растот останува номинален.

Денес пазарите ги „читаат“ парламентите, а не само каматите. Во Аргентина секој политички протест го менува девизниот курс, во Јапонија секоја најава за корпоративни реформи го подигнува индексот Nikkei. Во двата случаи, макроекономските показатели се одраз на институционалниот кредибилитет.

Кузнец беше во право

Кога Сајмон Кузнец, добитник на Нобелова награда за економија, изјави дека постојат четири типа земји – развиени, неразвиени, Јапонија и Аргентина – веројатно не мислеше на теоретска класификација, туку на лекција за границите на економските модели.

Јапонија и Аргентина и понатаму покажуваат дека економијата не е само прашање на биланси туку и прашање на доверба, култура и политика.

Едната земја се обидува да излезе од хаосот претворајќи ја стабилноста во доблест. Другата настојува да излезе од стагнацијата со оживување на ризикот и динамиката. А двете, секоја на свој начин, потсетуваат дека економскиот развој не е линеарен процес, туку циклус меѓу институционален ред и политички неред.

Во светот што бара нови модели на раст, Аргентина и Јапонија остануваат две најзагадочни и највредни загатки на глобалната економија.