Македонските акционери се претежно пензионери, зошто е тоа ризично?

Просечната возраст на инвеститорите во акции во САД е 42 години, а според некои истражувања се спушта и до 35, со тоа што помладите генерации порано почнуваат да инвестираат за разлика од нивните родители или баби и дедовци своевремено. Извештаите на инвестициските групации и консултантски куќи како „СП Глобал“ (S&P Global), АРК (ARC Group) и други покажуваат дека голем број припадници на т.н. генерација зед (Gen Z), односно родени по 1997 година, почнуваат да инвестираат и пред да наполнат 25 години. Младите се привлечени од лесниот пристап до тргувањето на берзи што го нудат дигиталните платформи и мобилните апликации.

Во Европа исто така се забележува силен раст на учество на помлада популација во инвестирањето на берзи, онаа помеѓу 25 и 34 години. Оние што првпат инвестираат имаат просечно по 36 години, споредено со возраст од над 50 години за генералната инвеститорска популација, покажуваат истражувањата на „Евронекст“ (Euronext), ФСМА (FSMA)  и „Блекрок“ (BlackRock). Малите инвеститори во ЕУ претежно вложуваат во „спакувани инвестициски продукти“, како инвестициски фондови и поврзани продукти на осигурување и фонд, а популарни се и котирани акции на компании.

Во Македонија возрасната структура на инвеститорите во акции и други финансиски инструменти зависи од тоа дали се вложува на домашниот пазар односно на Македонската берза или на странските пазари на капитал. Според податоците што Централниот депозитар на хартии од вредност (ЦДХВ) ги доставил за потребите на берзата пред една година, над 83 отсто од тогашните 61.000 акционери домашни физички лица биле на старост над 50 години, а над 67 проценти  постари од 60 години. Само 21 отсто од куповните трансакции на берзата во периодот јануари 2023 - август 2024 година биле направени од домашни физички лица под 40 години. Ова се најнови податоци со кои располагаме, но состојбата не може значително да се промени за една година.

„Помладите луѓе, кои имаат некој вишок пари за инвестирање, не се многу присутни на Македонската берза. Тие вложуваат надвор, сметајќи дека тоа е поинтересно, поедноставно и поисплатливо. Тоа се состојби што не се добри. Јасно е дека мал пазар како нашиот не им е многу атрактивен на младите за инвестирање, но некои од нив веројатно сепак можат да се анимираат“, коментираше по повод овие бројки директорот на Македонската берза, Иван Штериев, во интервју за „Блумберг Адрија“.

Овие демографски статистики во однос на инвестирањето ги потврдуваат и од брокерските куќи, од кои неколку имаат овластување да тргуваат на странски берзи во име на домашни клиенти, од пред пет години, откако се дополни Законот за девизно работење со оваа можност.  Михајло Брова-Зиков, директор на брокерската куќа на „Комерцијална банка,“ вели дека просечната возраст на инвеститорите од Македонија на странските пазари е 30-35 години.

„Имаме нешто повозрасни клиенти, од четириесетина години па нагоре, каде што имаме претприемачи во високопрофитабилни сектори, како ИТ и слично, и до таа своја возраст веќе имаат заштедено значителни средства што сакаат да ги пласираат во акции на странски компании, но и во ЕТФ-ови, индексни фондови итн. Во помладите старосни категории треба да имаме предвид дека тоа се сепак луѓе со помалку години кариера зад себе и логично е да имаат помали суми за инвестирање“, вели тој.

Инаку, откако се отвори законската можност за инвестирање на странски пазари од Македонија, интересот кај граѓаните и компаниите од година на година континуирано растеше и прометот на овие пазари почна да се доближува до оној остварен на Македонската берза. Па така, во 2024 година Македонците направиле промет од над 103 милиони евра на странските пазари, што е над двојно повеќе во однос на 2023 година. Додека на Македонската берза во истиот период во класичното тргување е направен промет од 117,5 милиони евра, за 52 отсто повеќе во однос на претходната година.

Како се менуваше профилот на просечниот инвеститор во акции

Нашиот соговорник вели дека изминативе триесетина години периодично се менувал профилот на просечниот македонски акционер.

„Првите акционери беа вработените и менаџментот на компаниите што се приватизираа според тогашниот закон за трансформација на претпријатијата со општествен капитал кон средината на 1990-тите. Возрасната структура беше различна, секако, со оглед дека и помлади и постари вработени добиваа акции или се откупуваа според тогашните модели. Ако земеме предвид дека оттогаш се поминати триесетина години, добар дел од првите македонски акционери се веќе заминати во пензија, ги продале своите акции во меѓувреме, некои им ги оставиле во наследство на своите деца итн.“, вели Брова-Зиков.

Во 1996 година почна со работа и Македонската берза, па имателите на акции можеа да почнат и да ги продаваат доколку има заинтересирани купувачи. Ако првите десетина години од берзанското работење беа период на запознавање на македонските граѓани со акционерството и како функционира пазарот на капитал, веќе од 2005-2006 година почна поинтензивно интересирање за купување акции, придвижено во голема мера од странските инвестициски фондови и брокерски куќи, главно од регионот. Во 2007 година е кулминацијата на оваа „берзанска треска“, кога Македонската берза ги доживеа историски најголемиот промет со акции и највисоката вредност на индексот, што надмина за првпат 10.000 поени, додека годината ја почна со околу 3.500 поени. Тоа беше период на вистинско стампедо од заинтересирани купувачи, кои буквално чекаа во редици пред брокерските куќи, кои пак во тоа време никнуваа како печурки по дожд.

„Тогаш немаше кој не се интересираше за акции. Имаше од сите возрасти и социјален бекграунд. Луѓето земаа кредити за да купуваат акции. За жал, најголем дел купувачи не беа доволно или воопшто едуцирани за тоа кои акции се преценети, кои потценети, од што зависи нивната цена итн. Понесени од толпата, сите сакаа да станат дел од таа акционерска приказна“, вели нашиот соговорник.

Подоцна, кога во 2008 година избувна светската финансиска криза и потоа се прелеа и во Европа и во Македонија, и домашниот пазар на капитал беше силно погоден. Индексот од околу 7.700 поени за една година се урна на 2.000 поени. Странските вложувачи први излегоа од котираните компании и однесоа најголем дел од добивката, додека голем број домашни мали инвеститори, некои од нив влезени на највисоки цени, само немо набљудуваа како набрзина се топи вредноста на нивните инвестиции. Следуваше период на повеќегодишна стагнација на берзата, со ниски промети и вредност на берзанскиот индекс МБИ10 што долго време не можеше да се одлепи од вредноста од околу 2.000-2.500 поени, а се спушти и до 1.600-1.700 поени. Подоцна, некаде од 2016-2017 година настана своевидно будење на пазарот, овој пат претежно стимулирано од домашните инвеститори, додека странските останаа настрана. Индексот почна да расте, и до почетокот на корона-кризата во 2020 година имаше стабилен раст, стигна до речиси 5.000 поени, но во март-април, кога почна хаосот со пандемијата, тој загуби околу една третина, за до крајот на годината да се врати на нивото од околу 4.700 поени. Оттогаш, повторно имаше стабилен раст, со кулминација во 2024 година, кога имаше раст од над 60 отсто и повторно го достигна рекордот од 2007 година, односно премина 10.000 поени.

Македонска берза

 

Растот овој пат имаше своја основа и во резултатите и дивидендните политики на најликвидните котирани компании на берзата, особено банките, а во 2024 година се надоврза и една серија на значајни корпоративни настани – промена на менаџерски структури, сплитови, најавени или очекувани преземања итн.

„По сите подеми и падови, помина доволно време домашните инвеститори да стекнат извесно искуство и знаење за пазарите на капитал, но и да научат некои лекции. Можноста да се тргува на странските пазари дефинитивно ги промени околностите во врска со тоа која возрасна структура каде претпочита да ги инвестира своите слободни средства. Инвеститорите на домашниот пазар сега се главно повозрасни клиенти, кои сакаат акции од успешни и стабилни домашни компании, со континуиран раст и развој и кои во принцип редовно делат дивиденда. Тие не се заинтересирани многу за дневни тргувања и остварување некаква капитална добивка поради разликата во цените. Додека пак помладите инвеститори, кои претежно ‘играат’ на странските пазари, се повеќе склони кон ризик, не ги интересираат толку дивидендните политики на компаниите во кои вложуваат, туку повеќе ги привлекува потенцијалот за раст на нивните профити, а со тоа и на цената на акциите. Затоа, не случајно најбарани акции на странските пазари се оние од големите технолошки корпорации, во последно време оние од секторот на вештачката интелигенција, микропроцесорите и сл.“, објаснува Брова-Зиков.

За привлекување на помладите инвеститори треба нова понуда

Македонската берза како мал пазар има хроничен проблем со понудата на квалитетни хартии од вредност што би ги привлекле инвеститорите, особено од помладата генерација, но и оние од регионот што сега се застапени со едвај неколку проценти во вкупниот промет.

„Да, пазарот е плиток, нема многу учесници, а доминираат домашните инвеститори – со големо учество на физичките лица, што има импликации врз неговата физиономија и функционирање. Странските портфолио-инвеститори имаат ниско учество веќе подолг временски период“, вели директорот на Македонската берза, Иван Штериев, во интервјуто за „Блумберг Адрија“.

Според него, понудата и понатаму останува огромен предизвик, и поради тоа во берзата акцентот постојано го ставаат на нејзино подобрување, преку проекти како што се Кодексот за корпоративно управување, вградување на ЕСГ-стандардите за известување на компаниите, континуираните нагодувања на правилата за котација и обелоденување, инсистирање на повеќе информации на англиски јазик, организирање роуд-шоуа итн.

„Но сите знаеме дека упорно нема нови емисии и котации. Регионалните искуства покажуваат дека најлесно се прави голема иницијална јавна понуда (ИПО од англиски: Initial public offer) како дел од некој приватизациски проект. За успешно ИПО треба сериозен и професионален пристап, време и најважно од сè - одлука на доминантниот сопственик. Кај компаниите со државен капитал таа одлука е политичка. Кога станува збор за приватниот сектор, одлуката е на доминантниот сопственик, кој може да биде поединец, фамилија или неколку партнери“, додава Штериев.

„Блумберг Адрија“ веќе пишуваше дека неодамна не успеа обидот на стриминг-платформата „Глеј“ преку ИПО на Македонската берза да дојде до капитал за понатамошен развој.   

„Финансискиот пазар во Македонија не е подготвен за ИПО, а примерот на стриминг-платформата ’Глеј‘ го потврдува тоа“, изјави тогаш за „Блумберг Адрија“ Дарко Перушески, извршниот директор на компанијата „Свод мастер“, која управува со платформата. Сега останува прашањето дали и вториот кандидат за ИПО на Македонската берза ќе продолжи со реализација на идејата или, пак, ќе се поколеба од резултатот на „Глеј“. Имено, веќе пишувавме дека „Дајнерс клуб Македонија“ најави дека сака да стане котирана компанија на Македонската берза.

Во меѓувреме, инвеститорите во домашни акции останува да бидат задоволни со она што им го нудат „Комерцијална банка“, „Алкалоид“ и уште едвај неколку компании со чии акции претежно се тргува на берзата. Колку за илустрација, во 2024 година, од вкупниот промет во класичното тргување (без блок трансакциите) во износ од 117,5 милиони евра, една третина е со акцијата на „Комерцијална банка“, а 18,5 отсто е прометот со акцијата на „Алкалоид“. Ова значи дека над половина од целиот промет во класичното тргување на берзата е со акции на само две компании. Во првата половина од 2025 година, пак, концентрацијата само во овие две акции е уште поизразена – со „Комерцијална банка“ е остварен речиси 36 отсто од прометот, а со „Алкалоид“ 31 отсто, што значи речиси две третини од целиот промет во класично тргување е со две акции.